Литва Ұлы кінәздігі
| Литва Ұлы кінәздігі лит. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė лат. Magnus Ducatus Lithuaniae Тарихи мемлекет | |||||||||
| |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
 XVIII ғасырдағы Литва Ұлы кінәздігінің аумағы | |||||||||
| Астанасы | Кернаве (шамамен 1236–1323), Вильнюс (1323–1795) | ||||||||
| Ірі қалалары | Вильнюс, Тракай, Каунас, Гродно, Новогрудок | ||||||||
| Тіл(дер)і | ескі беларус тілі (рутен тілі), литва тілі, поляк тілі, латын тілі | ||||||||
| Діні | Пұтқа табынушылық (1387 жылға дейін), рим-католиктік, православие | ||||||||
| Ақша бірлігі | Литва тиыны, поляк злотысы | ||||||||
| Ең үлкен аумағы | шамамен 930 000 км² (XV ғасырда) | ||||||||
| Аумағы | 930 000 км² (ең үлкен кезінде) | ||||||||
| Халқы | шамамен 3–4 млн | ||||||||
| Басқару формасы | Феодалдық монархия | ||||||||
| Династиясы | Гедиминовичтер | ||||||||
| Ұлы кінәз | |||||||||
| - 1236–1263 | Миндовг | ||||||||
| - 1316–1341 | Гедимин | ||||||||
| - 1345–1377 | Ольгерд | ||||||||
| - 1392–1430 | Витовт | ||||||||
| - 1440–1492 | Казимир IV Ягеллон | ||||||||
| - 1764–1795 | Станислав Август Понятовский | ||||||||
| Тарихы | |||||||||
| - Миндовг билігі 1236 | Мемлекеттің құрылуы | ||||||||
| - Гедимин билігі 1323 | Вильнюстің астана болуы | ||||||||
| - Ольгердтің жеңісі 1362 | Көксу шайқасы | ||||||||
| - Польшамен одақ 1385 | Крево униясы | ||||||||
| - Католицизмнің қабылдануы 1387 | Литваның шоқындырылуы | ||||||||
| - Польша–Литва Достастығының құрылуы 1569 | Люблин униясы | ||||||||
| - Мемлекеттің жойылуы 1795 | Үшінші бөлініс | ||||||||
| Мирасқорлық | |||||||||
| Польша–Литва Достастығы → | |||||||||
| XIV–XV ғасырларда Литва Ұлы кінәздігі Еуропадағы аумағы ең үлкен мемлекеттердің бірі болды. Оның құрамына қазіргі Литва, Беларусь, Украинаның басым бөлігі және Ресейдің батыс өңірлерінің бір бөлігі кірді. | |||||||||
Литва Ұлы князьдігі (батыс русьше: Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское; лат. Magnus Ducatus Lithuaniae; пол. Wielkie Księstwo Litewskie) — XIII ғасырдың ортасынан 1795 жылға дейін өмір сүрген Шығыс Еуропадағы көпұлтты әрі көпдінді мемлекет. Оның аумағына қазіргі Литваның (Клайпеда өлкесінен басқа), Беларусьтің түгелге жуығы, Украинаның басым бөлігі (1569 жылға дейін), Ресейдің батыс өңірлері (Смоленск, Брянск және Курскті қоса алғанда, XVII ғасырдың ортасына дейін), Польшаның Подляшье өңірі (1569 жылға дейін), Латвияның бір бөлігі (1561 жылдан бастап), Эстонияның оңтүстігі (1561–1629 жылдары) және Молдованың сол жағалаудағы Приднестровье аймағының бір бөлігі (1569 жылға дейін) кірді.[1]
1386 жылдан бастап Литва Ұлы князьдігі Польша корольдігімен жеке унияда болды, ал 1569 жылғы Люблин униясынан кейін Польшамен бірге Речь Посполитая конфедерациясының құрамына енді. XV–XVI ғасырларда ол Русь жерлері мен жалпы Шығыс Еуропада үстемдік орнату жолында Мәскеу кінәздігінің басты қарсыласы болды. 1791 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін мемлекет біртіндеп өмір сүруін тоқтатты, ал 1795 жылғы Речь Посполитаның үшінші бөлінісі нәтижесінде оның жерлері негізінен Ресей империясының құрамына өтті.[2]
Атауы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Ортағасырлық жазба деректерде мемлекеттің атауы мен билеушінің лауазымы тұрақты болмаған. Олар мемлекет аумағының кеңеюіне және саяси құрылымының өзгеруіне қарай өзгеріп отырған.
XIII ғасырдың ортасы мен XIV ғасырдың басында мемлекет жай ғана Литва деп аталды. Осы кезеңде ұлы князь Миндовг «Литва королі» ретінде тәж киді. Кейін Киев жері мен қазіргі Украинаның басқа өңірлері қосылғаннан кейін ұлы князь Гедимин өзін «литвалықтар мен көптеген русьтердің королі» деп атай бастады. Ал қазіргі Латвияның бір бөлігі қосылған соң оның титулы «литвалықтар мен русьтердің королі, Земгалияның иесі әрі князі» деген атаумен толықты.[3] 1441 жылы Жемайтияға саяси автономия және князьдік мәртебесі берілгеннен кейін ұлы князьдің ресми титулы: «Бүкіл Литва жерінің, Жемайтияның және көптеген Русь жерлерінің ұлы князі» түрінде қолданылды. 1529 жылы батыс русь тілінде жазылған Литва Ұлы князьдігінің статуты мына сөздермен басталады:
 |
«Бұл жазылған заңдар Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігіне Құдайдың рақымымен Польша королі, Литва, Русь, Пруссия, Жемайтия, Мазовия және басқа жерлердің ұлы князі Сигизмунд тарапынан берілді.» |  |
Осылайша XVI ғасырдың бірінші жартысында мемлекеттің толық ресми атауы «Литва, Русь, Жемайтия және өзге жерлердің Ұлы князьдігі» болды.[4]
1569 жылғы Люблин униясынан кейін қазіргі Украина аумақтарының Польша құрамына өтуіне байланысты мемлекет ресми түрде көбіне Литва Ұлы князьдігі деп атала бастады. Соған қарамастан, ұлы князьдің толық титулында «литвалықтардың, русьтердің, прусстардың, жемайттардың және басқа жерлердің ұлы князі» атауы сақталды. 1561 жылы Ливония қосылғаннан кейін титулға «ливондықтардың билеушісі» деген атау да енгізілді.
Ресми құжаттарда мемлекетті білдіру үшін «Литва Ұлы князьдігі», «господарство» және «панство» атаулары қолданылды. Ал Речь Посполитая термині кейде тек Литва Ұлы князьдігін, кейде бүкіл поляк-литва мемлекетін білдіру үшін пайдаланылды.[5]
XIV–XV ғасырларда деректерде Литва Русі (орыс. Литовская Русь) ұғымы қалыптасып, ол Мәскеу Русі ұғымына қарама-қарсы қолданылды.
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресей тарихнамасында бұл мемлекетті атау үшін Литва-Русь мемлекеті деген термин кеңінен қолданылды. Бұл атаудың ғылыми әдебиетте орнығуы 1830–1831 және 1863–1864 жылдардағы поляк көтерілістерінен кейінгі саяси жағдаймен байланысты болды.[6]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Grand Duchy of Lithuania. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 29 шілде 2026.
- ↑ Davies Norman God's Playground: A History of Poland. Vol. I Oxford University Press, 2005. — ISBN 9780199253395
- ↑ Rowell S. C. Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345 Cambridge University Press, 1994. — ISBN 9780521450119
- ↑ Kiaupa Zigmantas The History of Lithuania Baltos Lankos, 2000. — ISBN 9789955847878
- ↑ Frost Robert I. The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I Oxford University Press, 2015. — ISBN 9780198208693
- ↑ Plokhy Serhii The Gates of Europe: A History of Ukraine Basic Books, 2015. — ISBN 9780465050918