Лука Арбор

	Лука Арбор
Туған күні	14 қыркүйек 1486
Туған жері	Хырлэу, Молдова кінәздігі
Қайтыс болған күні	25 сәуір 1523 (36 жас)
Қайтыс болған жері	Хырлэу, Молдова кінәздігі
Мемлекет	Молдова кінәздігі
Атағы	әскери қолбасшы, педагог, дипломат, саяси қайраткер

Лука Арбор немесе Арбери (14 қыркүйек 1486 – 25 сәуір 1523) — молдовалық бояр, дипломат және мемлекет қайраткері.^[1]

Өмірбаяны

Лука Арбор алғаш рет 1486 жылғы 14 қыркүйекте аталады.^[2] Ол шіркеу славян, поляк және латын тілдерін еркін меңгерген, бірнеше рет әскер қолбасшысы болған. Лука Кирстеа Анастасия Арбордың ұлы еді.^[3] Оның Ион есімді ағасы және кейіннен Краснеж боярына тұрмысқа шыққан Анушка есімді қарындасы болған. Кирстеа князьге өмірінің соңына дейін адал болып, 1476 жылғы Осман армиясының шапқыншылығы кезінде қаза тапты.

Қызметі

Лука Арбор 1486 жылы Молдова кінәзі III Стефанның билігі кезінде жоғары лауазымға ие болды. Ол ұзақ уақыт бойы Сучава қамалының кастеляны қызметін атқарды. Бұл лауазым әскери және әкімшілік міндеттерді дипломатиялық қызметпен ұштастырды. Сондықтан Арбор 1497 жылы Польшаның шапқыншылығы кезінде Сучаваны қорғауды ұйымдастырды.

Әскербасы ретінде ол 1502 жылы Молдова әскерінің Покутьені басып алуына қатысты. Оны «Лука-Влах» деп атаған, ол III Стефанның Польша мен Мәскеу мемлекеттеріндегі маңызды дипломатиялық миссияларын орындады. 1505 жылы Арбор Молдова тағына үміткер болды, бірақ III Стефанның ұлы III Богданға қызметін жалғастырды.^[4] Ол Богданға, әсіресе Молдова мен Польша арасындағы қақтығыстар кезінде, қолдау көрсетіп, кеңес берді. Жеңіліске қарамастан, Арбор саяси ықпалын сақтап қалып, III Богданның ұлы IV Стефан «Штефэницаға» тәлім берді. 1518 жылдың тамызында ол Молдовамен соғыс жүргізіп жатқан Қырым хандығына қарсы соғыс ашқан Польша мемлекетімен ел арасындағы қатынасты реттеуге көмектесті.

1496–1497 жылдары Арбор Мәскеудің елшісі Иван Осчиринді^[5] Молдовада қабылдады. Бұл миссия Молдова, Мәскеу және Литва арасындағы жоғары деңгейдегі байланыстардың бір бөлігі болды. Мақсат – Литва ұлы кінәзі Александр Ягеллонды Польша одағынан шығуға көндіру еді. 1497 жылы Польша Молдоваға басып кіріп, Сучаваны қоршауға алған кезде, Арбор астананың қорғанысын ұйымдастырды.

Лука Арбор 1523 жылғы сәуірде Хырлэу қаласындағы кінәз ауласында өлтірілді. Оның отбасы меншігі билеушінің бұйрығымен тәркіленіп, мемлекеттік меншікке өтті.^[6]

Әдебиеттер

Евгений Ловинеску. Қазіргі заманғы румын әдебиетінің тарихы. – Кишинев: «Литера» баспасы, 1998 жыл. – 301 б.
Константин Величи. Стефан Ұлының тарихи мәселелер бойынша жарияланбаған құжаттары // Тарихи журнал. – № 7–9. – 1934 жыл. – 291 б.

Дереккөздер

↑ Nicolae Iorga, «Cronică», in Revista Istorică, Issues 7-9/1934, p. 291
↑ Константин Величи «Неопубликованные документы Стефана Великого в исторических вопросах» // Исторический журнал.-изд.№ 7-9. — 1934. — С. 291.
↑ Pahomi, pp. 85, 90; Stoicescu, p. 261
↑ Eșanu, pp. 136, 138; Pâslariuc, pp. 4-6, 8; Pilat, passim
↑ Ion Nistor, «La mormântul lui Luca Arbore», in Cultura Poporului, August 24, 1924, p. 3
↑ Dragnev, p. 57

[1] Nicolae Iorga, «Cronică», in Revista Istorică, Issues 7-9/1934, p. 291

[2] Константин Величи «Неопубликованные документы Стефана Великого в исторических вопросах» // Исторический журнал.-изд.№ 7-9. — 1934. — С. 291.

[3] Pahomi, pp. 85, 90; Stoicescu, p. 261

[4] Eșanu, pp. 136, 138; Pâslariuc, pp. 4-6, 8; Pilat, passim

[5] Ion Nistor, «La mormântul lui Luca Arbore», in Cultura Poporului, August 24, 1924, p. 3

[6] Dragnev, p. 57

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]