Малла хан
| Малла хан өзб. Mallaxon | ||
| Лауазымы | ||
|---|---|---|
| ||
| 1858 — 1862 | ||
| Ізашары | Құдаяр хан (1844–1858) | |
| Ізбасары | Шахмұрат хан (1862) Құдаяр хан (1862–1863) | |
| Өмірбаяны | ||
| Дүниеге келуі | 1812 Қоқан, Қоқан хандығы | |
| Қайтыс болуы | 1862 Қоқан, Қоқан хандығы | |
| Әкесі | Шерәлі хан | |
өңдеу  | ||
Малла хан (1829–1862) — 1858–1862 жылдары Қоқан хандығын билеген өзбек[1] Мың әулетінің өкілі.
Малла хан құдіретті билеуші болды, мемлекеттік шенеуніктер мен әскери қолбасшылардың арасында шариғат шеңберінен ешкім шыға алмайтындай тәртіп орнатты. Әскерилер өз ісімен айналысты, бастықтар жоғары мәртебесін сақтады, ғұламалар мен шейхтер шариғатты қорғаумен шұғылданды, ал бағыныштылар әрдайым әдептілік сақтауға міндеттелді. Базарларда баға арзандап, егіншілік өнімдері мол болды. Шариғат ережелерін сақтамағандар, әскери істе асыра пайдаланушылық пен сатқындыққа жол бергендер және қорқақтар қатаң жазаға тартылды.[2]
Малла хан билік еткен тұста қоқандықтар 1861 жылы Бұхара әмірін жеңіліске ұшыратты. Нәтижесінде Қоқан мен Бұхара қатынастарында 1840–жылдарға дейін болған статус-кво іс жүзінде қалпына келді. Осылайша қоқандықтар Бұхара әмірінің Орта Азиядағы гегемониясына күмән келтірді.[3]
Билікке келуі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1858 жылдың соңында Малла бек Бұхара әмірінің Хожантты қоршауға алғанын пайдаланып, қырғыздарға келіп, бүлік шығарды. Ферғана көшпенділерінің басын біріктіріп, беделінен айырылған Құдаяр ханды жеңді және Қоқан тағына отырды. Малла хан билік еткен кезеңде көшпенділер хандықтағы бұрынғы позицияларын қайтарып алды. Олардың «конфедерациясында» басты рөлді қырғыздар атқарды, олардың арасынан жас қолбасшы Әлімқұл[4] суырылып шықты.
Билік құруы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]«Тухфат ат-Таварих-и хани» еңбегінде Малла ханның билігіне баға беріліп, оған «ұлы әмір» (амир-и кабир) деген құрметті лауазым берілген. Ол бағыныштыларына қатты қамқорлық жасады және оларды бірде-бір рет ренжітпеді. Әр аптаның жұма күні мешітке келіп, ғұламалар мен ғалымдардың жиналыстарына қатысып, кітап оқуға құштарлық танытты. Ол өз иелігінде не болып жатқанын біліп отырды, егер қандай да бір жесір әйелге лауазымды тұлға тарапынан қиянат жасалса, кінәлі адамды міндетті түрде қызметінен босатып, тіпті көзін жойып отырды. Сарбаздарға аса ашуланбайтын. Сонымен қатар, бірқатар авторлар ханның мемлекеттік қызметтегі белсенділігін атап өтеді. Ол ағасы Құдаяр ханға қарағанда, басқару ісіне өзі терең үңілуге тырысты. Ферғана мен Ташкентке сапар шегіп, ондағы жергілікті шенеуніктердің қызметін тексерді, сондай-ақ Уратөбе, Заамин және тағы басқа жерлерге жасалған жорықтарды жеке өзі басқарды.[5]
«Тарихи джахан-намаи» авторы қалалық орта тап өкілі ретінде Малла ханның тұлғасына мынадай баға береді. Әр жұма сайын Малла хан дінбасылардың пікірталастары мен диспуттарына қатысып, олардың әрқайсысына жалақы тағайындап отырды. Оның билігі тұсында дін кеңінен дамыды. Ол бағынышты аймақтардың билеушілерінің іс-әрекетін қадағалап, оларға зорлық-зомбылық жасауға рұқсат бермеді. Малла хан әскерилерді бақылауда ұстады. Егер Малла хан қолбасшылар мен әскерге қатаң талап қойса, ал дінбасылар, саудагерлер, қолөнершілер мен шаруалар оның тұсында тыныш өмір сүрді.[6]
Малла хан билік еткен тұста қырғыз топтарының ықпалы ең жоғары деңгейге жетті.[7]
Малла хан билік еткен кезеңде қырғыз және қыпшақ шонжарлары әкімшілік және әскери лауазымдарға қайта ие болды. Мысалы, Худжандқа қырғыз Сейітбек датқа, Әндіжанға қырғыз Әлімбек датқа, Нау бекінісіне қырғыз Молда Қасым тағайындалды.[8]
1860 жылы орыс жасақтары Тоқпақ пен Пішпек бекіністерін қиратқаннан кейін, қоқандықтар Жетісуға жорық жасады, бірақ Г.А. Колпаковскийдің аз ғана күшінен жеңіліс тапты.[9]
Қайтыс болуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1862 жылы көшпенді шонжарларға жақпаған Малла хан өлтіріліп, таққа Сарымсақ ханның ұлы Шахмұрат хан отырғызылды.[9]
Әдебиет
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- История Средней Азии. Москва: Евролинц. Русская панорама, 2003
- История Узбекистана. Т.3. Ташкент, 1993.
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295
- ↑ Набиев Р.Н. Из истории Кокандского ханства (феодальное хозяйство Худояр-хана) — Ташкент: ФАН Узбекской ССР, 1973. — Б. 60. — 387 б.
- ↑ Бейсембиев Т.К. Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII-XIX веков — Алматы: TOO «Print-S», 2009. — Б. 293. — 1263 б. — ISBN 9965-482-84-5.
- ↑ Бейсембиев Т.К. Тарих-и Шахрухи как исторический источник — Алматы: Наука Казахской ССР, 1987. — Б. 24. — 200 б.
- ↑ Бейсембиев Т.К. Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII-XIX веков — Алматы: TOO «Print-S», 2009. — Б. 276. — 1263 б. — ISBN 9965-482-84-5.
- ↑ Набиев Р.Н. Из истории Кокандского ханства (феодальное хозяйство Худояр-хана) — Ташкент: ФАН Узбекской ССР, 1973. — Б. 59. — 387 б.
- ↑ Плоских В.М. Киргизы и Кокандское ханство — Фрунзе: Илим, 1977. — Б. 166. — 391 б.
- ↑ Набиев Р.Н. Из истории Кокандского ханства (феодальное хозяйство Худояр-хана) — Ташкент: ФАН Узбекской ССР, 1973. — Б. 55. — 387 б.
- 1 2 Бейсембиев Т.К.Тарих-и Шахрухи как исторический источник. Алматы, 1987, с.24