Маңғышлақ облысы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Маңғышлақ облысы – Қазақ КСР-інің әкімшілік-территориялық бөлігі. 1973 жылы 20 наурызда құрылған. Республиканың оңтүстік-батысында, Каспий теңізінің шығысында орналасқан. Жері 167,0 мың шаршы километр. 1973 жылғы санақ бойынша, халқы 199,1 мың. Құрамында 3 аудан, 3 қала, 11 қала типтес поселке бар. Орталығы – Шевченко қаласы.

Табиғаты[өңдеу]

Маңғышлақ облысы жері төбелі, қырқалы, үстіртті, теңіз деңгейінен едәуір төмен жатқан ойпаттар мен жазықтардан тұрады. Облыстың орталық бөлігінде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа (150 км-ге, орташа биіктігі 500-550 м) мезо-кайнозой шөгінділерінен тұратын Маңқыстау таулары созылып жатыр. Оның орталық бөлігін Қаратау (Бесшоқы – 556 м) және Ақтау жоталары алып жатыр. Тау жоталарының беткейлері тік, жартасты келеді; терең сай және аңғарлармен тілімделген. Маңғышлақ облысы солтүстік-шығысында теңіз деңгейінен 28 м төмен, Каспий маңы ойпатының жаға бөлігін алып жатыр. Маңқыстау тауының оңтүстік-шығысында Маңқыстау үстірті орналасқан. Бұл жерде КСРО-дағы ең ірі ойыс – Қарақия (Батыр) теңіз денгейінен 132 м төмен орналасқан. Облыстың оңтүстік шығыс бөлігі үстіртің оңтүстік бөлігін алып жатады. Маңғышлақ облысының жер қойнауы пайдалы қазындыларға бай. Әсіресе облыс мұнайымен даңқы шығып отыр. Қазіргі кезде мұнда көпшілікке мәлім болған Маңқыстау мұнай бассейні орналасқан. Өзен мен Жетібай КСРО-дағы ең ірі кен орындары болып есептеледі. Мұнымен қатар облыста мұнаймен бірге кездесетін жанар газдың мол қоры бар. Өзен мен Жетібайдан басқа мұнай мен газдың Теңге, Тасболат және Қарамандыбас кен орындары ашылды. Сонымен қатар облыста темір, қоңыр көмір, әк тас, мергель т. б. кен орындары бар. Маңғышлақ облысының климаты тым континенттік, қуаң. Қаңтардың орташа температурасы – 3, - 4 градус. Жазы ыстық әрі құрғақ, шілденің орташа температурасы 26 – 27 градус. Ең жоғары температура 45 градустан астам. Маңғышлақ облысы – республиканың өте қуаң бөлігі. Жылдық жауын-шашын мөлшері оңтүстік бөлігінде 100-110 мм, солтүстігінде 150-160 мм. Маңғышлақ облысы жер беті суларына тапшы келеді. Тек оңтүстік-шығыс бөлігінде сортаң және сор қоңыр топырақтар тараған. Облыстың орталық бөлігіндегі Түпқараған түбегінен шығысқа қарай қоңыр топырақ белдеуі созылып жатыр. Өсімдік дүниесіне тапшы, солтүстік бөлігінде жусанды, сортаңды шөлдер орналасқан. Қалған бөлігінде өсімдік мүлде жоқтың қасы. Маңғышлақ облысында Қазақстан және Орта Азияның шөлді аймақтарына тән жануарлар мекендейді.

Халқы[өңдеу]

Маңғышлақ облысы – Қазақстандағы халықтың ең аз қоныстанған бөлігі. Халқының орташа тығыздығы 1 квадрат км-ге 1,2 адамнан немесе республиканың орташа халық тығыздығынан 4,2 есе кем. Село халқының тығыздығы мүлде төмен, 1 шаршы км-ге 0,2 адамнан келеді. Облыстың шығыс бөлігіне қарағанда батысында халық жиі қоныстанған. Маңғышлақ облыс халқының 89 пйызы қалада тұрады. Негізгі қалалары – Шевченко, Жаңа Өзен, Форт-Шевченко қалалары, Таушық қала типтес поселкісінен басқа қалалар мен поселкелер соңғы 10 жылдан бері (1963) өлкенің табиғи байлықтарының (негізінен мұнай кен орындары) игерілуіне байланысты пайда болды. Маңғышлақ облыс халқының басым көпшілігі қазақтар, басқа ұлттар өкілдерінен орыстар, украиндар, түрікмендер, өзбектер т. б. мекендейді .

Шаруашылығы[өңдеу]

Революцияға дейін Маңғышлақ облысының жерінде көшпелі мал шаруашылығы, тек аздап Каспий теңізінен балық аулау шаруашылығы ғана болды. Бірден-бір қала Форт- Александровск (қазір Форт-Шевченко) Новопетровское аталып, ұзақ жылдар жер аударатын орын болды. Совет өкіметі орнағаннан бері, әсіресе соңғы 10 жыл да өнеркәсіп, транспорт және құрылыс тез қарқынмен дамуда.

Өнеркәсібі[өңдеу]

Маңғышлақ облыс – еліміздегі мұнай мен газ өндіретін ең ірі аудан. Мұнай мен газ өнеркәсібі 60 жылдардың ортасында пайда болды. Мұнай кәсіпшілігінің негізгі орталықтары – Өзен және Жетібай. Сонымен қатар тамақ өнеркәсібі, әсіресе балық өнеркәсібі кең етек алуда. Балық шаруашылығының ірі орталықтары – Баутино (балық консерв комбинаты) және Ералиев (балық заводы). Каспий теңізінің жағалауындағы маманданған 12 колхоз (Баутино қала типтес поселкесіндегі мемлекет моторлы балық станциясы қызмет етеді) балық аулаумен шұғылданады. Тамақ өнеркәсібінің басқа саласына елеулі орынды ет комбинаты және Шевченко қаласындағықалалық сүт заводы алады. Шевченкода сонымен қатар химия заводы, құрылысқа керекті қабыршақ тас өндіретін карьер, темір-бетон конструкцияларын өндіретін завод, теңіз суын тұщылайтын қондырғалы жылу және атом электр станциясы, Баутино қала типтес поселкесінде – балық аулайтын, кемелерді жөндейтін завод, Ералиев қала типтес поселкесінде тоқыма фабрикасы орналасқан.

Ауыл шаруашылығы[өңдеу]

Маңғышлақ облысы негізінен етті-жүнді қой, түйе, жылқы өсіреді. Мал қысы-жазы жайылымда бағылады. Қатаң қыстың өзінде тек 2-3 ай ғана қолда ұсталады. Облыста егін шаруашылығы нашар дамыған. Қаратау мен Ақтау бөктерлерінде жемшөптік дақылдар егіледі. Бұлақ бойларында және Шевченко, Жаңа Өзен қалалары төңірегінде суармалы егін шаруашылықтары кездеседі. Маңғышлақ облысының ауыл шаруашылығына пайдаланатын жері 1276,1 мың га, оның ішінде егістік жер 0,1 мың га, жайылымдық жер 1276,0 мың га. 1973 жылы облыстың барлық шаруашылықтарында 372,1 мың қой, 28,7 мың түйе, 17,1 мың жылқы, 2,6 мың мүйізді ірі қара болды.

Транспорты[өңдеу]

Маңғышлақ облысында транспорттың барлық түрі бар. Теңіз транспорттарынан басқалары соңғы он жылдан бері түбектің табиғи байлықтарының игерілуіне байланысты дамуда. Облыс жеріндегі мұнайлы өңірлерден басқа аудандарға қатынасатын Мақат – Шевченко – Өзен және Бейнеу – Қоңырат транспорт жолдары өтеді. Облыс көлеміндегі транспорт жолдардың ұзындығы 700 км. Облыста Мақат – Бейнеу – Шевченко - Жаңа Өзен автомобиль жолдары бар. Бұл Шевченко қаласын Жаңа Өзен қаласымен және Жетібай қала типтес поселкесімен жалғастырады.

Мәдени құрылысы мен денсаулық сақтау ісі[өңдеу]

Маңғышлақ облысында мәдени-ағарту және денсаулық сақтау мекемелерінен ашылған жалпы білім беретін 74 мектеп, 38 клуб, мәдениет үйі, 67 кітапхана, 68 балалар бақшасы, 1635 төсекті 30 аурухана, телевизия ретрансляторы (Шевченкода) бар (1974). Облыста 1973 жылдан облыстық «Маңғышлақ коммунисі», «Огни Мангышлака» және 2 аудандық, 1 қалалық газеттер шығады.

Дереккөздер[өңдеу]

Адамчук В. А., Двоскин Б. Я., Проблемы развития промышленных узлов КСРО. (На примере Казахстана) , М., 1968; Советский Казахстан, А-А., 1970; Казахская КСР, Экономико- географическая характеристика, М., 1957.