Медеу Сәрсеке

Медеу Сәрсеке
Туған кездегі есімі	Медеу Сапаұлы Сәрсеке
Туған күні	2 қаңтар 1936 (1936-01-02)
Туған жері	Қайнар ауылы, Абыралы ауданы, Семей облысы, Қазақ КСР
Қайтыс болған күні	20 наурыз 2024 (2024-03-20) (88 жас)
Азаматтығы	КСРО →  Қазақстан
Білімі	Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті
Мансабы	прозаик, драматург, публицист, сценарийші
Шығармашылық жылдары	1955 — 2024
Жанры	проза, драма, эссе
Шығармалардың тілі	қазақша, орысша
Марапаттары	Құрмет ордені

Медеу Сапаұлы Сәрсеке (2 қаңтар 1936 жыл, Қайнар ауылы, Абыралы ауданы, Семей облысы – 20 наурыз 2024 жыл) — қазақ және кеңес жазушысы, драматург, публицист, қоғам қайраткері. Қазақ ғылыми-фантастикалық әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1962 жылдан).

Өмірбаяны

Арғын тайпасы Тарақты руынан шыққан.

1958 жылы Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті (бұрынғы Қазақ политехникалық институты) металлургия факультетін бітірген.

Еңбек жолын инженер ретінде бастады. Семей цемент зауытында мастер, аға диспетчер, өнертапқыштар бюросының бастығы болып жұмыс істеді.

1958–1965 жылдары «Лениншіл жас», «Социалистік Қазақстан» газеттерінде қызмет етті.

1965 жылдан бастап Қазақстан Жазушылар одағының Семей облысаралық бөлімшесінде жауапты хатшы қызметін атқарды.

2024 жылы 20 наурызда 88 жасында Астана қаласында дүниеден өтті. Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев қайтыс болуына байланысты көңіл айтқан болатын.

Шығармашылығы

Медеу Сәрсеке 1955 жылы әдебиетке дебют жасады. 1959–1965 жылдары ғылыми-фантастикалық повестерімен танымал болды:

• «Ғажайып сәуле» (1959)
• «Көрінбестің көлеңкесі» (1960)
• «Жетінші толқын» (1964)
• «От және атом» (1965)

«Жетінші толқын» — Медеу Сәрсекенің 1964 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық повесі (хикаясы). Бұл шығарма қазақ әдебиетіндегі ғылыми-фантастика жанрының алғашқы ірі туындыларының бірі және жазушының ең танымал шығармаларының қатарына жатады. КСРО-да үлкен танымалдыққа ие болып, бірнеше рет 100 мың дана тиражбен қайта басылып шықты. Осы шығармалары үшін ол қазақ ғылыми-фантастикасының «пионері» деген атаққа ие болды. 1964 жылы Алматыда «Қазақстан» (немесе ҚМКӘБ) баспасынан 172 беттік кітап болып шықты, 20 000 дана тиражбен. Кейін бірнеше рет қайта басылып, 1977 жылы «Жалын» баспасынан 188 беттік нұсқасы 35 000 дана тиражбен шықты.

Орыс тілінде «Седьмая волна» атауымен 1970 жылы «Жазушы» баспасынан Н. Чирков аудармасымен жарық көрді. Бірнеше рет 100 мың дана тиражбен қайта басылып, КСРО-ға кеңінен танымал болды. Осының арқасында Медеу Сәрсеке КСРО Жазушылар одағына қабылданды. Шығарма қазақ ғылыми-фантастикасының классикасы болып саналады. Ол электр энергиясын сымсыз, радио толқындары (әуе толқындары) арқылы тарату идеясын негізге алады. Бұл кезінде қиял болғанымен, бүгінгі күні (сымсыз зарядтау, электромагниттік технологиялар) өте өзекті тақырып.

«Жеті жылдықтың жігіттері» очерктер жинағы (1961), «Қаз қайтқанда» (1968), «Айшықты мезет» (1969) деректі повестері.

«Жаңғырық» (1979), «Көмбе» (1985), «Жарылыс» (1980-жылдар) романдары — өндіріс адамдарының өмірін суреттейтін туындылар. «Жарылыс» романы орыс тіліне аударылып, «Литературная газета» мен «Молодая гвардия» журналдарында жарияланды.

Драматургияда да жемісті еңбек етті. «Шығыс хикаясы», «Жарылыс», «Заңды неке», «Тендерге түскен әйел» пьесалары сахналанды. Бірнеше драмасы жеке жинақ болып шықты.

А. Беляевтің «Қос мекенді адам» романын қазақ тіліне аударған. Барлығы 40-тан астам кітабы қазақ тілінде, 20-ға жуығы орыс тілінде жарық көрген.

Деректі проза мен ғұмырнамалар

Медеу Сәрсеке ЖЗЛ (Жизнь замечательных людей — «Атақты адамдардың өмірі») сериясына арналған кітаптар жазған қазақ жазушыларының ішінде ерекше орын алады. Бұл серия — Мәскеудің «Молодая гвардия» баспасының беделді биографиялық топтамасы.

Қаныш Сәтбаев туралы

Медеу Сәрсеке өмірінің 40–50 жылдан астам уақытын Қаныш Сәтбаевты зерттеуге арнады. Ол ғалымның өмірбаянын құжаттарға, мұрағат материалдарына, сұхбаттарға негіздеп жазды. Сәрсеке Сәтбаев туралы жалпы 10-нан астам кітап жазды, олардың бірнешеуі ЖЗЛ-ге тікелей байланысты немесе сол серияның стилінде:

• «Қазақтың Қанышы»
• «Сәтбаев планетасы»
• «Планета Сатпаева»
• «Феномен»
• «Дара дарын»
• «Қуғындалған Сәтбаев» (ғалымның қиын кезеңдерін, қудалауды суреттейді)

1980 жылы «Сатпаев» кітабы ЖЗЛ сериясында 100 мың дана тиражбен шықты (Мәскеу, «Молодая гвардия»). Бұл — қазақ тұлғасы туралы ЖЗЛ-дегі алғашқы ірі еңбектердің бірі. Кітап Сәтбаевтың кеңестік ғылым мен мемлекет қайраткері ретіндегі өмірін жан-жақты баяндайды: далада туып-өскен бала, мұғалім, геолог-инженер, Жезқазған мыс кен орнын ашушы, Қазақ ССР Ғылым академиясының тұңғыш президенті. Жалпы таралымы жүз мыңдаған данаға жетті, кітаптар қазақ және орыс тілдерінде шықты.

2003 жылы толықтырылған екінші басылымы шықты (550 бет, 5000 дана). Бұл нұсқа да ЖЗЛ сериясында жарық көрді.

Евней Бөкетов туралы

2007 жылы Мәскеудің «Молодая гвардия» баспасында ЖЗЛ сериясында «Евней Букетов. Трагедия светлой судьбы» шықты (шамамен 600 бет, 5000–7000 дана тиражбен). Евней Арстанович Бөкетов (1925–1983) — Қазақстанның белгілі ғалым-металлургі, химия ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі, Қарағанды политехникалық институтының негізін қалаушылардың бірі. Ол өнеркәсіптік металлургия, материалтану салаларында ірі еңбек еткен.

Автор ғалымның өмірін «жарық тағдырдың трагедиясы» деп атайды. Кітапта Бөкетовтің ғылыми жетістіктері, қиын кезеңдердегі (тоталитарлық жүйе, репрессиялардың салдары) күресі, адамдық қасиеттері, шығармашылық өмірі (ол сонымен қатар жазушы және ақын болған) суреттеледі. Кітап құжаттарға, мұрағат материалдарына, замандастарының естеліктеріне негізделген.

Қазақ тілінде де бірнеше нұсқасы бар («Ебіней Бөкетов» — «Фолиант», «Нартұлға» сериясы).

Ермұхан Бекмаханов туралы

2010 жылы «Молодая гвардия» (Мәскеу) және «Фолиант» (Астана) баспаларының бірлесіп шығарған ЖЗЛ сериясы (531–544 бет, фотосуреттермен). Ермұхан Бекмаханов (1915–1966) — белгілі қазақ тарихшысы, профессор, Қазақстан тарихының зерттеушісі. Оның еңбегі Қазақстанның XIX ғасырдағы тарихына, Кенесары Қасымов көтерілісіне арналған. Репрессияға ұшырап, қуғындалған. Медеу Сәрсеке ғалымның трагедиялық өмір жолын толық құжаттармен, куәгерлердің айғақтарымен баяндайды. Кітапта Бекмахановтың ғылыми ізденістері, сталиндік репрессия кезіндегі қиындықтары, ақталуы және тарих ғылымына қосқан үлесі жан-жақты ашылған. Автор бұл кітапты да құжатты роман-эссе стилінде жазған.

Марапаттары

• Құрмет ордені (2001)
• Парасат ордені (2018)
• «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі (1970)
• Қазақстанның Тәуелсіздігінің 20, 25, 30 жылдық медальдары
• Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасы және басқа да марапаттар.