Меңлі Керей

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
(Меңлі Гирей бетінен бағытталған)
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Меңлі Керей (ортада) үлкен ұлы, келешектегі хан Мехмед I Керей (солда) және Осман сұлтаны Баязид II (оң жақта)

Меңлі Керей I (қырымтатарша I Meñli Geray, I Менъли Герай; 1445 – 1515) – Қырым хандығын құрған Қажы Керейдің алтыншы ұлы. 1468 – 1515 жылдары Қырым ханы болды.

Меңлі Керей

Қырым хандығының негізін салған Қажы Керей қайтыс болардан бұрын ордада бүлік тудырып, хандық тақты тартып алмақшы болды деген айыппен үлкен ұлы Хайдарды хан болу орайынан айырады. Қажы Керей қайтыс болғанда тақ мұрагерлігі оның екінші ұлы Нұр Дәулетке бұйырды.

1466 жылы Меңлі Керей хандықты тартып алды. Бірақ бірнеше айдан кейін Нұр Дәулетті жақтайтын ақсүйектердің қарсылығымен тақтан түсті.

Қырым хандығы

1468 жылы Меңлі Керей Генуялықтардың көмегімен екінші рет Нұр Дәулетті тақтан түсіріп, ел билігін қолға алды. Бірақ 1475 жылы Нұр Дәулетті жақтайтындар оны тағы да тақтан түсірді және сол жылы ол Түрік әскеріне қолға түсіп, үш жылдан кейін түрік сұлтанның жарлығымен Қырымға оралып, хандық таққа жайғасты.

Меңлі Керей тұсында Қырым хандығы Алтын Ордадан біржола бөлініп шықты, бірақ 1475 жылдан Осман сұлтандығына вассалдық тәуелділікке түсті. Алтын Ордаға қарсы күресте Меңлі Керей өкіметінің нығаюына Мәскеумен одақтастықтың септігі тиді. Иван ІІІ Алтын Ордаға бағыныштылықтан құтылу үшін қырымдықтарды пайдаланды. Меңлі Керей Польша-Литва мемлекетіне шапқыншылықты жиілетіп, Казимир VІ-нің Руське 1480 жылы жорық жасауына мүмкіндік бермеді. 1502 жылы Меңлі Керей Шейх Ахмед тұсында Алтын Орданы біржола талқандады және Қырым хандығын Алтын орданың заңды мұрагері деп жариялады. Сол жылы Польшамен соғыс жүргізілді, Түркияның Молдавияға қарсы соғысына қатысты. Меңлі Керей өмірінің соңғы кезінде оның балалары орыс жерлеріне бірнеше тонаушылық жорықтар жасады.

Меңлі Керей өз әкесі секілді Бақшасарайда жерленген.

Дереккөздер[өңдеу]