Мазмұнға өту

Миса (өзен)

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Миса
латышша Misa
Петерниеки маңындағы Миса
Петерниеки маңындағы Миса
Сипаттамасы
Ұзындығы 108 км
Су алабының
ауданы		 902,6 км²
Су алабы Лиелупе алабы
Өзендердің
су алабы		 Иецава → Лиелупе → Балтық теңізі
Су ағысы
Бастауы Вецумниеки қыратының етегі
 • Орналасқан жері Валле болысы, Васки елді мекенінің оңтүстігі
 • Координаттары 56°28′25″ с. е. 24°42′26″ ш. б. / 56.47361° с. е. 24.70722° ш. б. / 56.47361; 24.70722 (G) (O) (Я) (T)
Сағасы Иецава
 • Орналасқан жері Озолниеки маңы
 • Биіктігі 0,4 м
 • Координаттары 56°42′12″ с. е. 23°46′56″ ш. б. / 56.70333° с. е. 23.78222° ш. б. / 56.70333; 23.78222 (G) (O) (Я)Координаттар: 56°42′12″ с. е. 23°46′56″ ш. б. / 56.70333° с. е. 23.78222° ш. б. / 56.70333; 23.78222 (G) (O) (Я) (T)
Еңістігі 0,4 м/км
Орналасуы
Мисаның Латвиядағы орналасуы
Мисаның Латвиядағы орналасуы
Ел  Латвия
Аймақ Бауска өлкесі, Кекава өлкесі, Олайне өлкесі, Елгава өлкесі
Ортаққордағы санаты: Миса

Миса (латышша Misa) — Латвияның орталық бөлігіндегі өзен, Иецаваның оң жақ саласы. Лиелупе өзені алабына жатады. Өзеннің ұзындығы — 108 км, су жинау алабының ауданы — 902,6 км², жалпы құламасы шамамен 42 м, орташа еңістігі — 0,4 м/км, жылдық ағын көлемі шамамен 0,22 км³.[1][2]

Миса Земгале тарихи-географиялық аймағындағы жазық, орманды және батпақты жерлер арқылы ағып өтеді. Өзен алабында шымтезекті батпақтар, құрғатылған ауыл шаруашылығы алқаптары, ормандар және елді мекендер көп. Арнасының едәуір бөлігі XX ғасырда мелиорация мақсатында реттелген.[1]

Өзен Бауска, Кекава, Олайне және Елгава өлкелерінің аумағымен ағып, Озолниеки маңында Иецаваға құяды.

Географиясы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Миса Валле болысында, Васки (Vaski) елді мекенінің оңтүстігінде, Вецумниеки қыратының етегінен басталады. Бастау бөлігі Упмале жазығында орналасқан.[3]

Жоғарғы ағысында өзен батпақты және орманды аумақтар арқылы өтеді. Одан әрі Миса өте аз еңістікті мұздық-көлдік жазықпен ағып, төменгі ағысында Тирели жазығына шығады. Мұнда жер бедерінің тегістігіне байланысты өзеннің ағымы баяу, аңғарының кейбір бөліктері су тасқынына бейім.[1]

Звиргзде сағасына жақын Миса

Жоғарғы ағыста Миса аттас батпақты өңір арқылы өтеді. Өзеннің табиғи арнасы көптеген учаскеде мелиорациялық жұмыстар барысында түзетілген және тереңдетілген. Арнаның едәуір бөлігі Звиргзде өзені құятын жерге дейін реттелген.[1]

Стелпе мен Бейбежи аралығында шымтезек өндіру және жерді құрғату жұмыстары жүргізілген. Бұл аумақта польдерлік жүйелер қалыптастырылған. Ладзени батпағында тоғандар, ал Сталдати батпағы аумағында Бейбежи су қоймасы орналасқан.

Звиргзде сағасынан Плаканциемске дейін Миса негізінен жазық орманды аумақ арқылы ағады. Плаканциемстен төмен қарай өзен жағалауларындағы қоныстану тығыздығы артады; мұнда ауылдар, жеке үйлер мен саяжай массивтері орналасқан.

Соңғы бөлігінде Миса Далбе арқылы өтіп, Озолниеки маңында Иецава өзенінің оң жағалауына құяды.

Гидрологиясы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Миса — жазық өзен. Ұзындығы 108 км болғанымен, оның жалпы құламасы шамамен 42 метр ғана, сондықтан орташа еңістігі шамамен 0,4 м/км құрайды.[1]

Өзен негізінен:

  • еріген қар суымен;
  • жауын-шашынмен;
  • жер асты суларымен;
  • батпақты алқаптардан келетін ағынмен

қоректенеді.

Мисаның жылдық ағын көлемі шамамен 0,22 км³.[1] Ағын маусым бойынша біркелкі емес: көктемде қар еріген кезде су деңгейі айтарлықтай көтеріледі, ал құрғақ жаз мезгілінде суы азаяды.

Миса бойында гидрологиялық бақылаулар жүргізіліп келеді. Өзеннің орта ағысындағы Лиелвейси (Lielveisi) гидрологиялық станциясы Латвияның қоршаған орта, геология және метеорология орталығының бақылау желісіне енгізілген.[4]

Мисаның гидрологиялық жағдайына табиғи ағыннан бөлек мелиорациялық каналдар, құрғатылған батпақтар және Даугава—Миса каналы да әсер етеді.

Даугава—Миса каналы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

XX ғасырдың екінші жартысында Олайне өнеркәсіптік ауданының техникалық суға деген сұранысын қамтамасыз ету және Мисаның суы аз кезеңдердегі ағынын ұлғайту үшін Даугава—Миса каналы (латышша Daugavas—Misas kanāls) салынды.

Канал 1970-жылдары гидротехникалық жүйенің бір бөлігі ретінде жасалды. Ол Кекавиня өзені арқылы Даугава су жүйесімен байланысып, Плаканциемстің жоғары жағында Мисаға қосылады.[5]

Жүйенің мақсаты Мисаға қосымша су жіберіп, Олайне қаласы мен оның химия және фармацевтика кәсіпорындарын техникалық сумен қамтамасыз ету болған. Каналдың ұзындығы шамамен 12 км.

Кейін Олайне кәсіпорындарының су пайдалану жүйесі өзгергеннен кейін суды сорғылармен Даугава алабынан Мисаға белсенді айдау тоқтатылды.[5] Соған қарамастан канал Миса алабының жасанды гидрографиялық элементтерінің бірі болып қала береді.

Салалары

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Миса көптеген шағын өзендер, жылғалар және мелиорациялық каналдардың суын қабылдайды.

Ірі салаларының қатарына Тальке (Taļķe) және Звиргзде (Zvirgzde) жатады. Талькенің ұзындығы шамамен 34 км, Звиргзденікі шамамен 30 км.[1]

Сол жақ салалары Оң жақ салалары
Медайне (Medaine) Варнупе (Vārnupe)
Милупите (Milupīte) Тальке (Taļķe)
Скуюпите (Skujupīte) Звиргзде (Zvirgzde)
Тецес страутс (Tēces strauts) Милупите (Mīlupīte)
Ваверупите (Vāverupīte) Даугава—Миса каналы
Олайните (Olainīte)
Пупла (Pupla)
Цена (Cena)
Апиньупите (Apiņupīte)
Стиебраю каналы (Stiebrāju grāvis)
Упмалниеку каналы (Upmalnieku grāvis)

Олайните мен Пупла Олайне қаласы мен оның өнеркәсіптік аумағы арқылы өтетіндіктен, Мисаның төменгі алабының гидрологиялық және экологиялық жағдайында маңызды рөл атқарады.[2]

Елді мекендері

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Миса бойында және оған тікелей жақын орналасқан негізгі елді мекендер:

  • Стелпе (Stelpe);
  • Бейбежи (Beibeži);
  • Дзереми (Dzērumi);
  • Эзитис (Ezītis);
  • Плаканциемс (Plakanciems);
  • Петерниеки (Pēternieki);
  • Далбе (Dalbe);
  • Озолниеки (Ozolnieki).
Далбедегі Миса

Өзеннің жоғарғы ағысы сирек қоныстанған ауылдық және орманды жерлерден өтсе, Плаканциемс пен Далбе арасындағы төменгі ағысында елді мекендер мен саяжай қоныстары жиі кездеседі.

Плаканциемс маңында Миса тарихи тұрғыдан табиғи шекара қызметін де атқарған. Бұл өңірдегі бұрынғы Олайне, Катлакалнс және Иецава болыстарының шекаралары өзен мен оның маңындағы табиғи нысандарға сүйенген.[6]

Көлігі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Миса Латвияның орталық бөлігіндегі бірнеше маңызды автомобиль және теміржол бағыттарын кесіп өтеді.

Өзен арқылы немесе оның маңынан:

  • A7 — Рига—Бауска—Литва шекарасы;
  • A8 — Рига—Елгава—Литва шекарасы;
  • P87;
  • P88;
  • P89;
  • P92

автомобиль жолдары өтеді.[1]

Далбе маңында Мисаны Елгава—Крустпилс теміржолы кесіп өтеді.

Далбедегі Миса үстінен өтетін теміржол көпірі

Көпірлер мен жол инфрақұрылымы өзеннің орта және төменгі ағысындағы елді мекендерді Рига, Елгава, Бауска және басқа өңірлермен байланыстырады.

Шаруашылықтағы маңызы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Миса алабының табиғи жағдайы ұзақ уақыт бойы ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және шымтезек өндіру үшін пайдаланылып келеді.

XX ғасырда өзеннің көптеген бөліктері мелиорация мақсатында түзетіліп, тереңдетілді. Өзенге құятын көптеген шағын су арналары да жасанды түрде реттелген. Мелиорациялық жүйелердің негізгі мақсаты батпақты жерлерді құрғату, ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығы жерлерінің су режимін реттеу болды.

Миса әсіресе Олайне қаласының XX ғасырдағы өнеркәсіптік дамуымен байланысты. Өзен және оның салалары қала мен кәсіпорындардың су шаруашылығы жүйесінде пайдаланылды, ал су жетіспейтін кезеңдерде қосымша су беру үшін Даугава—Миса каналы салынды.[5]

Қазіргі кезде өзеннің мемлекеттік мелиорациялық жүйеге жататын бөліктерін күтіп-ұстауға және су өткізу қабілетін қамтамасыз етуге Латвияның тиісті мемлекеттік мелиорация қызметтері қатысады.[2]

Құқықтық мәртебесі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Латвия Азаматтық заңының (Civillikums) жария су нысандары туралы қосымшасына сәйкес, Звиргзде өзені Мисаға құятын жерден Мисаның Иецаваға құяр сағасына дейінгі бөлігі қоғамдық (жария) өзен болып саналады.[7]

Бұл мәртебе төменгі ағыстағы өзенді пайдалану, жағалауға қолжетімділік және су ресурстарын басқару тәртібіне құқықтық негіз береді.

Экологиялық жағдайы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Миса алабына ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы, шымтезек өндіру, мелиорация, елді мекендердің ағынды сулары және өнеркәсіптік аумақтардың әсері тиеді.

Латвияның 2022—2027 жылдарға арналған Лиелупе өзен алабын басқару жоспарында Миса бірнеше су нысанына бөлініп бағаланады.[8]

Misa_2 (L140) деп белгіленген Звиргзде сағасынан Олайните сағасына дейінгі учаскенің экологиялық сапасы жоспарлау құжаттарында орташа деп алдын ала бағаланған.[2]

Олайните сағасынан Иецаваға дейінгі төменгі Misa_3 (L129) учаскесінің экологиялық жағдайы нашар деп бағаланған. Алдыңғы бағалау кезеңінде оның жағдайы «өте нашар» санатына жатқызылған, яғни кейінгі бағалауда бір санатқа жақсарған.[8]

Бұл учаскеге әсер ететін негізгі факторлардың арасында:

  • тазартылған және тазартылмаған ағынды сулар;
  • ластанған және бұрын ластанған өнеркәсіптік аумақтар;
  • ауыл шаруашылығынан таралатын қоректік заттар;
  • орман шаруашылығы және мелиорация;
  • шымтезекті алқаптардан келетін ағын

аталады.[8]

2015—2019 жылдардағы мониторингте Мисаның төменгі ағысындағы кейбір бақылау бекеттерінде еріген оттегі, аммоний азоты және басқа су сапасы көрсеткіштері бойынша балықтарға қолайлы су үшін белгіленген шектерден ауытқулар тіркелген.[8]

Плаканциемстен сағасына дейінгі Миса учаскесі Латвияның су шаруашылығы құжаттарында тұқы тұқымдас балықтарға арналған басым балық суы (латышша karpveidīgo zivju ūdeņi) ретінде қарастырылады.[2]

Бассейндік жоспар бойынша Звиргзде сағасынан Иецаваға дейінгі Миса учаскелері нүктелік ластану мен басқа антропогендік қысымдарға байланысты тәуекел су нысандарының қатарына енгізілген. Экологиялық жағдайды жақсарту үшін ағынды суларды бақылау, диффузиялық ластануды азайту, жағалау қорғаныш белдеулерін сақтау және өзен арнасының табиғи құрылымын қалпына келтіруге бағытталған шаралар қарастырылған.[8]

Су тасқындары

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Мисаның өте аз еңістігі және төменгі аңғарындағы жазық рельеф көктемгі және ұзақ жауын-шашынды кезеңдерде судың кең аумаққа жайылуына жағдай жасайды.

Су тасқыны қаупі әсіресе Дзереми, Плаканциемс және Мисаның төменгі ағысындағы басқа елді мекендерге тән.

2022 жылғы ақпанда қардың еруі мен жауын-шашыннан кейін Миса аңғарында елеулі су тасқыны болды. Дзереми маңындағы жолдар, аулалар мен жеке үйлерге баратын аумақтар су астында қалды; тұрғындардың бір бөлігі үйлеріне резеңке етікпен немесе қайықпен жетуге мәжбүр болды.[9]

Сол су тасқыны кезінде бірнеше үй шаруашылығы қауіпті аймақтан эвакуацияланып, бірқатар тұрғын үйлерге су кіру қаупі туындаған.[10]

Кекава өлкесінің аумақтық жоспарлау құжаттарында да Миса аңғары су басу қаупі бар аумақтардың бірі ретінде ескеріледі.

Табиғаты

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Миса алабы Земгаленің жазық бөлігінде орналасқанымен, табиғи ортасы әркелкі. Мұнда:

  • қылқанжапырақты және аралас ормандар;
  • батпақтар;
  • шымтезек алқаптары;
  • шабындықтар;
  • ауыл шаруашылығы жерлері;
  • құрғатылған және польдерлік аумақтар

кездеседі.

Өзеннің табиғи сақталған бөліктерінде иірімді арна, жағалық ағаштар мен бұталар және су маңындағы өсімдіктер қауымдастықтары бар. Реттелген бөліктерінде арна түзу және канал тәрізді сипатқа ие.

Өзен мен оның жағалауы балықтар, қосмекенділер, су құстары және су маңындағы сүтқоректілер үшін тіршілік ортасын құрайды. Құндыздардың әрекеті әсіресе аз қоныстанған учаскелерде өзеннің ағысына әсер етуі мүмкін.

Демалыс және су туризмі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Миса рекреациялық мақсатта, соның ішінде каноэ және каякпен жүзу үшін пайдаланылады.

Көктемдегі су мол кезеңінде өзеннің көптеген бөліктерімен шағын қайықтармен жүруге болады. Жазда су деңгейі төмендеп, құлаған ағаштар, өсімдіктер және құндыз бөгеттері өтуге кедергі келтіруі мүмкін.[11]

Плаканциемс, Дзереми және басқа елді мекендер маңындағы учаскелер жергілікті су туризмі бағыттарына енгізіледі.

Иецава алабындағы орны

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Миса — Иецаваның ең маңызды салаларының бірі. Мисаның Иецаваға құяр жерінен төмен қарай екі өзеннің су жүйесі өзара тығыз байланысады.

Иецава суының бір бөлігі гидротехникалық каналдар арқылы Лиелупеге басқа бағытпен шығарылатындықтан, Иецаваның ең төменгі бөлігіндегі су көлемінің елеулі бөлігін Мисадан келген ағын құрайды.[1]

Осылайша Миса гидрологиялық тұрғыдан тек Иецаваның саласы ғана емес, төменгі Иецава мен Лиелупе жүйесінің су режиміне ықпал ететін өзендердің бірі.

Галерея

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Қараңыз да

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Дереккөздер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Misa(қолжетпейтін сілтеме). Upes.lv. Қаралған күні: 18.08.2026.
  2. 1 2 3 4 5 Olaines novada attīstības programmas 2022.–2028. gadam Vides pārskats. Olaines novada pašvaldība. Қаралған күні: 18.08.2026.
  3. ↑ Latvijas Ģeotelpiskās informācijas aģentūras Vietvārdu datubāze. Қаралған күні: 18.08.2026.
  4. ↑ Latvijas Vides, ģeoloģijas un meteoroloģijas centrs. Гидрологиялық бақылау желісі. Қаралған күні: 18.08.2026.
  5. 1 2 3 Olaines pagasta teritorijas plānojuma vides pārskats. Olaines pašvaldība. Қаралған күні: 18.08.2026.
  6. ↑ Plakanciems. Nacionālā enciklopēdija. Қаралған күні: 18.08.2026.
  7. ↑ Civillikums. Pielikumi — Publisko ezeru un upju saraksts. Likumi.lv. Қаралған күні: 18.08.2026.
  8. 1 2 3 4 5 Lielupes upju baseinu apgabala apsaimniekošanas plāns 2022.–2027. gadam. Latvijas Vides, ģeoloģijas un meteoroloģijas centrs. Қаралған күні: 18.08.2026.
  9. ↑ Reportāža applūdušajos Dzērumos: cilvēki mājās dodas ar gumijas zābakiem un laivās. Latvijas Sabiedriskais medijs. 24.02.2022. Қаралған күні: 18.08.2026.
  10. ↑ Misas upe turpina applūdināt mājas Ķekavas novadā. Latvijas Sabiedriskais medijs. 24.02.2022. Қаралған күні: 18.08.2026.
  11. ↑ Misa. Riverways. Қаралған күні: 18.08.2026.

Сыртқы сілтемелер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Misa
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Миса_(өзен)&oldid=3654362» бетінен алынған