Мишель Эжен Шеврёль

Мишель Эжен Шеврёль
	Мишель Эжен Шеврёль
	Michel-Eugène Chevreul
	; Мишель Эжен Шеврёль
Туған күні	31 тамыз 1786
Туған жері	Анже, Франция корольдігі
Қайтыс болған күні	9 сәуір 1889 (102 жас)
Қайтыс болған жері	Париж, Франция
Азаматтығы	Франция
Жұбайы	Софи Давале
Балалары	Анри Шеврёль
Ғылыми аясы	органикалық химия, липидтер химиясы, түстану
Жұмыс орны	Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайы, Гобелендер мануфактурасы
Альма-матер	Анже орталық мектебі
Ғылыми жетекші	Никола Луи Воклен
Несімен белгілі	майлардың химиялық табиғатын зерттеу; стеарин қышқылы мен олеин қышқылын бөліп алу; сабындану үдерісін түсіндіру; түстердің бір мезгілдегі контраст заңын тұжырымдау
Марапаттары	; Копли медалі (1857), Альберт медалі (1873), Құрмет легионы орденінің үлкен кресі (1875)
	Мишель Эжен Шеврёль Ортаққорда

Мишель Эжен Шеврёль (фр. Michel-Eugène Chevreul; 31 тамыз 1786, Анже — 9 сәуір 1889, Париж) — француз химигі, органикалық химия мен липидтер химиясының негізін қалаушылардың бірі, бояғыш заттар мен түстерді қабылдау заңдылықтарын зерттеуші. Ол жануар және өсімдік майларының құрамын, сабындану реакциясын, май қышқылдары мен глицериннің өзара байланысын зерттеді. Шеврёль стеарин қышқылы, олеин қышқылы және басқа да бірқатар май қышқылдарын бөліп алып, оларға атау берді.^[1]

1824 жылдан бастап Париждегі Гобелендер мануфактурасының бояу шеберханасын басқарған кезде Шеврёль түстердің бір-біріне тигізетін оптикалық әсерін зерттеп, түстердің бір мезгілдегі контраст заңын тұжырымдады. Оның еңбектері тоқыма өндірісіне, кескіндемеге, сәндік өнерге, полиграфияға және түстерді жүйелеу әдістеріне елеулі ықпал етті.^[2]

Өмірбаяны

Балалық шағы және білім алуы

Мишель Эжен Шеврёль 1786 жылғы 31 тамызда Францияның батысындағы Анже қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Мишель Шеврёль дәрігер, хирург және акушер болған. Шеврёльдің атасы мен туыстарының арасында да медицина және дәріхана ісімен айналысқан адамдар көп болған.^[3]

1799 жылы ол Анжедегі Орталық мектепке түсіп, онда латын және грек тілдерін, ботаниканы, минералогияны, математиканы, физика мен химияны оқыды. 1803 жылы, он жеті жасында, Парижге көшіп, белгілі химик Никола Луи Вокленнің зертханасында жұмыс істей бастады. Кейін Вокленнің көмекшісі ретінде Париждегі Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайының химия зертханасына қабылданды.^[3]^[4]

Шеврёльдің алғашқы ғылыми мақаласы 1806 жылы жарық көрді. Ол Мэн және Луара департаментінен табылған қазба сүйектерді химиялық зерттеуге арналған еді. Жас ғалым бұдан кейін өсімдік бояғыштары, табиғи шайырлар, жануар текті заттар және бейорганикалық қосылыстар жөнінде зерттеулер жүргізді.

Ғылыми және оқытушылық қызметі

1813 жылы Шеврёль Париждегі Карл Ұлы лицейінің химия профессоры болып тағайындалды. 1818 жылғы 28 шілдеде Софи Давалеге үйленді. Олардың 1819 жылы туған Анри Шеврёль есімді ұлы кейін заңгер және тарихшы болды.

1824 жылы Шеврёль Париждегі Гобелендер мануфактурасының бояу бөлімінің директоры қызметіне тағайындалды. Ол бұл мекемеде алпыс жылдан астам уақыт жұмыс істеп, бояғыш заттардың химиясын және түстерді көру арқылы қабылдау заңдарын зерттеді.^[1]

1826 жылы Франция ғылым академиясының мүшесі, сол жылы Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшесі болып сайланды. 1830 жылы Воклен қайтыс болғаннан кейін Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайының органикалық химия профессоры қызметін қабылдады. 1836–1879 жылдар аралығында мұражай директоры қызметін бірнеше рет атқарды. Шеврёль студент және профессор ретінде осы мекемеде жалпы алғанда 86 жыл еңбек еткен.^[4]

Ол өзін әзілмен «Франция студенттерінің ақсақалы» деп атайтын. Қартайған шағына дейін дәріс оқып, зерттеу жүргізуді және ғылыми еңбектер жариялауды жалғастырды.

Соңғы жылдары

1886 жылы Шеврёльдің жүз жылдығы Францияда ұлттық деңгейде атап өтілді. Осы оқиғаға байланысты фотографтар Феликс Надар мен оның ұлы Поль Надар ғалыммен өткізілген әңгімені жүзге жуық фотосуретпен тіркеді. Сұхбат 1886 жылғы 5 қыркүйекте Le Journal illustré басылымында жарияланды. Ол баспасөз тарихындағы фотосуреттермен безендірілген алғашқы сұхбаттардың бірі, ал Франция ұлттық кітапханасының мәліметі бойынша, баспасөзде жарияланған алғашқы толық фотосұхбат болып есептеледі.^[5]

Шеврёльдің есімі Эйфель мұнарасына қашап жазылған 72 француз ғалымы мен инженерінің қатарына енгізілген. Мұнара 1889 жылы ашылған кезде осы тізімдегі ғалымдардың ішінен Шеврёль мен физик Ипполит Физо ғана әлі тірі болған.

Мишель Эжен Шеврёль 1889 жылғы 9 сәуірде Парижде 102 жасында қайтыс болды. Оған мемлекеттік жерлеу рәсімі ұйымдастырылды. Ғалым Париж маңындағы Л’Аи-ле-Роз зиратына жерленді. Ол бұл қаланың мэрі қызметін 1851–1864 жылдары атқарған. Шеврёльдің артында химия, физика, түстану, ғылым тарихы және ғылыми әдіс мәселелеріне арналған 650-ден астам жарияланым қалды.^[4]

Ғылыми қызметі

Майлардың химиялық табиғаты

Шеврёльдің негізгі ғылыми жетістіктері жануар және өсімдік майларының химиялық табиғатын зерттеумен байланысты. XIX ғасырдың басында майлар біртекті қарапайым заттар деп есептеліп, олардың химиялық құрамы толық анықталмаған еді.

1811 жылы Воклен Шеврёльге шошқа майынан жасалған сабын үлгісін зерттеуді тапсырды. Сабынды суда ерітіп, ерітіндіге тұз қышқылын қосқанда Шеврёль суда ерімейтін майлы органикалық заттардың бөлінетінін байқады. Кейін олардың бір зат емес, қасиеттері әртүрлі бірнеше май қышқылдарынан тұратынын анықтады.^[1]

Шеврёль майларды сілтілермен қыздырғанда глицерин ерітіндіде қалып, май қышқылдарының тұздары түзілетінін көрсетті. Осы зерттеулер сабындану реакциясының табиғатын түсіндіруге мүмкіндік берді. Ол майлардың глицерин мен май қышқылдарының қосылыстары екенін анықтады. Қазіргі химиялық түсінік бойынша, табиғи майлардың басым бөлігі — глицерин мен жоғары май қышқылдарынан түзілген күрделі эфирлер, яғни триглицеридтер.^[6]

1814 жылы ол шошқа майының қатты және сұйық бөліктерін ажыратып, қатты бөлігін стеарин, ал сұйық бөлігін элаин деп атады. Кейін элаин атауының орнына олеин термині кең тарады. Шеврёль:

бөліп алып, олардың қасиеттерін сипаттады. «Стеарин» атауы гректің stéar — «май», ал «олеин» атауы латынның oleum — «май» сөзінен шыққан.

Зерттеулерінің қорытындысын Шеврёль 1823 жылы жарық көрген Recherches chimiques sur les corps gras d’origine animale («Жануар текті майлы заттарды химиялық зерттеу») атты іргелі еңбегінде баяндады. Бұл еңбек майлар химиясы мен органикалық заттарды жүйелі түрде талдаудың дамуына негіз болды.^[6]

Шеврёль маргарин қышқылы деп атаған затты да май қышқылдарының дербес түрі деп есептеген. Алайда 1853 жылы неміс химигі Вильгельм Генрих Гейнц бұл заттың негізінен стеарин және пальмитин қышқылдарының қоспасы екенін көрсетті.

Стеарин шамдары

Шеврёльдің майлар жөніндегі зерттеулері өнеркәсіптік маңызға ие болды. XIX ғасырдың басында үйлерді жарықтандыру үшін қолданылған майшамдардың көпшілігі жануар майынан жасалып, жағымсыз иіс шығаратын, түтіндейтін және тез еріп кететін.

1825 жылы Шеврёль физик және химик Жозеф Луи Гей-Люссакпен бірге стеарин қышқылынан шам өндіру тәсіліне патент алды. Стеарин шамдары жануар майынан жасалған бұрынғы майшамдарға қарағанда қаттырақ, жарығы тұрақты, иісі әлсіз және түтіні аз болды. Бұл жаңалық заманауи шам өндірісінің қалыптасуына ықпал етті.^[1]^[4]

Холестерин және креатин

Жануар текті заттарды зерттеу барысында Шеврёль өт тастарынан бұрын Антуан Франсуа де Фуркруа байқаған кристалдық затты таза күйінде бөліп алды. Ол бұл затты гректің cholē — «өт» және stereos — «қатты» сөздерінен холестерин немесе французша cholestérine деп атады. Кейін ағылшын тіліндегі әдебиетте оның атауы cholesterol түрінде орнықты.^[4]

1832 жылы Шеврёль ет сығындысынан құрамында азот бар органикалық қосылыс — креатинді бөліп алды. Оның атауын гректің kreas — «ет» сөзінен шығарды. Креатин кейін бұлшықет жасушаларындағы энергия алмасуға қатысатын маңызды зат ретінде танылды.^[7]

Шеврёль тұзы

1812 жылы Шеврёль мыс сульфатының ерітіндісіне сульфитті қосылыстар әсер еткенде кірпіш-қызыл түсті тұнба түзілетінін анықтады. Кейін бұл қосылыс Шеврёль тұзы деп аталды.

Шеврёль тұзы — мыс(I) және мыс(II) сульфиттерінен тұратын аралас валентті қос тұз. Оның дигидратының эмпирикалық формуласы:

Cu₂SO₃·CuSO₃·2H₂O.

Қосылыстың ерекше түсі оның құрамында бір мезгілде Cu(I) және Cu(II) иондарының болуымен байланысты.^[8]

Түстер теориясы

Гобелендер мануфактурасындағы зерттеулер

1824 жылы Гобелендер мануфактурасының бояу шеберханасына басшылық етуге кіріскен Шеврёльге маталардағы кейбір түстердің, әсіресе қара жіптердің сапасы нашар көрінетіні жөнінде шағымдар түсті. Химиялық талдау бояғыштардың көп жағдайда сапалы екенін көрсетті. Шеврёль мәселе бояудың химиялық құрамында емес, түстердің адамның көру жүйесі арқылы қабылдануында екенін анықтады.

Ол бір түстің қасында орналасқан екінші түс оның реңкіне, жарықтығына және қанықтығына әсер ететінін байқады. Мысалы, сұр немесе қара түс көкшіл-күлгін түстің жанында қызғылт реңкті болып көрінуі мүмкін. Ашық фонда тұрған түс күңгірт, ал қараңғы фонда тұрған сол түс ашығырақ көрінеді.^[4]

Шеврёль бұл құбылысты түстердің бір мезгілдегі контрасты деп атады. Оның тұжырымы бойынша, көршілес орналасқан екі түс бір-бірін өздерінің қосымша түстері бағытына қарай өзгертіп көрсетеді. Қосымша түстер қатар қойылғанда олардың қанықтығы күшейіп, бір-бірінен айқынырақ ажыратылады.

Бір мезгілдегі контраст заңы

Шеврёль алғашқы нәтижелерін 1828 жылы Франция ғылым академиясына ұсынған Mémoire sur l’influence que deux couleurs peuvent avoir l’une sur l’autre quand on les voit simultanément атты еңбегінде жариялады.

1839 жылы оның түстер теориясына арналған негізгі кітабы — De la loi du contraste simultané des couleurs et de l’assortiment des objets colorés («Түстердің бір мезгілдегі контраст заңы және боялған нысандарды үйлестіру туралы») жарық көрді. Еңбекте түс контрастының:

кескіндемеде;
гобелен және кілем тоқуда;
мозаикада;
витраж жасауда;
интерьер безендіруде;
киім үлгілеуде;
карта және кітап басуда;
бақ және сәулет өнерінде

қолданылуы қарастырылды.^[2]

Шеврёль түстерді реңкі, жарықтығы және қанықтығы бойынша жіктейтін жүйе жасады. Ол негізгі түстер мен олардың аралық реңктерінен тұратын 72 секторлы хроматикалық шеңберді пайдаланды. Кейін түстерді дәлірек анықтау үшін олардың реңктерін спектрдегі Фраунгофер сызықтарымен салыстыру әдісін ұсынды.

Шеврёльдің түс жүйесі қазіргі аддитивті RGB және субтрактивті CMYK үлгілерімен бірдей емес. Ол дәстүрлі қызыл–сары–көк, яғни RYB түс үлгісіне негізделген және ең алдымен бояулар мен тоқыма материалдарын көзбен қабылдауды сипаттауға арналған.

Өнерге ықпалы

Шеврёльдің еңбектері XIX ғасырдағы кескіндемеге, әсіресе импрессионизм мен неоимпрессионизмнің дамуына ықпал етті. Бір-бірін толықтыратын таза түстерді араластырмай, қатарластыра жағу көрерменнің көзінде олардың оптикалық түрде қосылуына және түстердің жарығырақ көрінуіне мүмкіндік берді.

Бұл қағидаларды Жорж Сёра мен Поль Синьяк жүйелі түрде пайдаланып, пуантилизм техникасын дамытты. Шеврёльдің түс контрасты туралы идеялары Эжен Делакруа, Камиль Писсарро, Винсент ван Гог, Робер Делоне және кейінгі көптеген суретшілердің шығармашылығына да әсер етті.^[2]

Көршілес жарықтығы әртүрлі біртекті жолақтардың шекарасында шын мәнінде жоқ ашық немесе күңгірт жиектердің көрінуі кейде Шеврёль иллюзиясы деп аталады.

Ғылыми әдіс және идеомоторлық әсер

Шеврёль табиғаттан тыс құбылыстарды ғылыми тәжірибелер арқылы тексеруді жақтады. XIX ғасырда кең тараған көріпкелдік маятниктер, су іздеуге арналған шыбықтар және өздігінен айналады деп есептелген үстелдер туралы пікірлерді зерттеді.

Ол қолда ұсталған маятниктің қозғалысы адамның саналы түрде байқамайтын әлсіз бұлшықет қимылдарынан пайда болатынын көрсетті. Зерттеуші күтілетін қозғалысты білген кезде бұлшықеттер еріксіз түрде сол бағытта әрекет етеді. Шеврёльдің бұл түсіндірмесі кейін идеомоторлық әсер деп аталған құбылыстың алғашқы ғылыми сипаттамаларының бірі болды.^[1]

Ол тәжірибелерінің нәтижелерін 1833 жылы Андре-Мари Амперге жазған хатында және 1854 жылы шыққан De la baguette divinatoire, du pendule dit explorateur et des tables tournantes («Сәуегейлік шыбығы, іздеуші маятник және айналмалы үстелдер туралы») атты кітабында баяндады.

Ғылыми көзқарастары мен мұрасы

Шеврёль зерттелетін заттың тазалығын анықтауға, химиялық қосылыстарды қоспалардан ажыратуға және тәжірибе нәтижелерін бірнеше рет тексеруге ерекше мән берді. Оның майлар жөніндегі зерттеулері органикалық заттарды құрамдас бөліктерге бөліп, олардың қасиеттерін жүйелі түрде салыстырудың үлгісіне айналды.

Оның еңбектерінің тарихи маңызы бірнеше саланы қамтиды:

майлар мен май қышқылдарының химиялық табиғатын анықтау;
сабын және стеарин шамдары өндірісін жетілдіру;
органикалық қосылыстарды жүйелі талдау әдістерін дамыту;
бояғыш заттар химиясын түстерді қабылдау психофизиологиясымен байланыстыру;
түстерді жіктеу мен стандарттаудың тәжірибелік жүйесін жасау;
идеомоторлық құбылыстарды тәжірибе арқылы түсіндіру.

1963 жылы Француз майлы заттарды зерттеу қауымдастығы майлар мен липидтер химиясына елеулі үлес қосқан ғалымдарға берілетін Шеврёль медалін тағайындады. Париждегі Өсімдіктер бағында және Анже қаласында ғалымға ескерткіштер орнатылған.

Мүшеліктері мен марапаттары

1826 — Франция ғылым академиясының мүшесі;
1826 — Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшесі;
1829 — Швеция корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі;
1857 — Копли медалі;
1868 — Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі;
1873 — Корольдік өнер қоғамының Альберт медалі;
1875 — Құрмет легионы орденінің үлкен кресі.

Копли медалі Шеврёльге майлы заттар, сабындану және түстер контрасты жөніндегі көпжылдық зерттеулері үшін берілді.^[2]

Негізгі еңбектері

Recherches chimiques sur plusieurs corps gras, et particulièrement sur leurs combinaisons avec les alcalis — «Бірнеше майлы заттарды және олардың сілтілермен қосылыстарын химиялық зерттеу» (1813–1815);
Recherches chimiques sur les corps gras d’origine animale — «Жануар текті майлы заттарды химиялық зерттеу» (1823);
Considérations générales sur l’analyse organique et sur ses applications — «Органикалық талдау және оның қолданылуы туралы жалпы пайымдаулар» (1824);
Mémoire sur l’influence que deux couleurs peuvent avoir l’une sur l’autre quand on les voit simultanément — «Бір мезгілде қаралған екі түстің бір-біріне әсері туралы» (1828);
De la loi du contraste simultané des couleurs et de l’assortiment des objets colorés — «Түстердің бір мезгілдегі контраст заңы және боялған нысандарды үйлестіру туралы» (1839);
Recherches expérimentales sur la peinture à l’huile — «Майлы бояумен салынған кескіндемені тәжірибелік зерттеу» (1850);
De la baguette divinatoire, du pendule dit explorateur et des tables tournantes — «Сәуегейлік шыбығы, іздеуші маятник және айналмалы үстелдер туралы» (1854);
Des couleurs et de leurs applications aux arts industriels à l’aide des cercles chromatiques — «Хроматикалық шеңберлер көмегімен түстерді өнеркәсіптік өнерде қолдану» (1864);
Histoire des connaissances chimiques — «Химиялық білімдер тарихы» (1866).

Дереккөздер

1 2 3 4 5 Michel Eugène Chevreul (1786–1889) // American Oil Chemists’ Society. Қаралған күні: 11 шілде 2026.
1 2 3 4 Colour wheel // The Royal Society. Қаралған күні: 11 шілде 2026.
1 2 Marcelin Berthelot. Éloge historique de Michel-Eugène Chevreul // Académie des sciences. Қаралған күні: 11 шілде 2026.
1 2 3 4 5 6 Petite histoire de la chimie au Muséum // Muséum national d’Histoire naturelle. Қаралған күні: 11 шілде 2026.
↑ Les innovations: La première interview illustrée // Bibliothèque nationale de France. Қаралған күні: 11 шілде 2026.
1 2 A Chemical Study of Oils and Fats of Animal Origin by M. E. Chevreul // American Oil Chemists’ Society. Қаралған күні: 11 шілде 2026.
↑ Bredahl E. C. және т.б. The Role of Creatine in the Development and Activation of Immune Responses // Nutrients. 2021. Қаралған күні: 11 шілде 2026.
↑ Chevreul’s salt // American Chemical Society, 24 шілде 2023. Қаралған күні: 11 шілде 2026.

Әдебиет

Berthelot, Marcelin. Notice historique sur M. Chevreul. — Paris: Académie des sciences, 1902.
Bouchard, Georges. Chevreul. — Paris: Éditions de la Madeleine, 1932.
Lemay, Pierre; Oesper, Ralph E. «Michel Eugène Chevreul (1786–1889)» // Journal of Chemical Education. — 1948. — Vol. 25, № 2. — P. 62–70.
Roque, Georges. Art et science de la couleur: Chevreul et les peintres, de Delacroix à l’abstraction. — Paris: Gallimard, 2009.
Volf, Élie. Michel-Eugène Chevreul: Un savant, doyen des étudiants de France. — Paris: L’Harmattan, 2012.
Dijkstra, Albert J.; List, Gary R.; Wisniak, Jaime. A Chemical Study of Oils and Fats of Animal Origin. — 2009. — ISBN 978-2-9533244-0-2.

Сыртқы сілтемелер

Мишель Эжен Шеврёльдің өмірбаяны — American Oil Chemists’ Society
Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайындағы химия тарихы
М. Бертлоның Шеврёль туралы тарихи баяндамасы
Шеврёль мен Надардың алғашқы фотосұхбаты — Франция ұлттық кітапханасы

[AOCS-1] 1 2 3 4 5 Michel Eugène Chevreul (1786–1889) // American Oil Chemists’ Society. Қаралған күні: 11 шілде 2026.

[RS-2] 1 2 3 4 Colour wheel // The Royal Society. Қаралған күні: 11 шілде 2026.

[Academie-3] 1 2 Marcelin Berthelot. Éloge historique de Michel-Eugène Chevreul // Académie des sciences. Қаралған күні: 11 шілде 2026.

[MNHN-4] 1 2 3 4 5 6 Petite histoire de la chimie au Muséum // Muséum national d’Histoire naturelle. Қаралған күні: 11 шілде 2026.

[BNF-5] Les innovations: La première interview illustrée // Bibliothèque nationale de France. Қаралған күні: 11 шілде 2026.

[AOCSbook-6] 1 2 A Chemical Study of Oils and Fats of Animal Origin by M. E. Chevreul // American Oil Chemists’ Society. Қаралған күні: 11 шілде 2026.

[Creatine-7] Bredahl E. C. және т.б. The Role of Creatine in the Development and Activation of Immune Responses // Nutrients. 2021. Қаралған күні: 11 шілде 2026.

[ACS-8] Chevreul’s salt // American Chemical Society, 24 шілде 2023. Қаралған күні: 11 шілде 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]