Мобилизация

Мобилизация (лат. mobіlіs – жылжымалы) — Қарулы Күштерді және елдің экономикасы мен мемлекеттік институттарын соғыс мұқтаждықтарын қамтамасыз ету үшін қайта құру жөніндегі іс-шаралар. Көлеміне қарай жаппай мобилизация, ішінара мобилизация болып екіге бөлінеді және кезеңіне қарай ұрыс жағдайындағы, соғыс алды жағдайындағы және бейбіт уақыттағы мобилизация болып үш түрге жіктеледі. Жаппай мобилизация елдің қару ұстауға қабілетті адамдарын Қарулы Күштер қатарына шақыру және экономиканы толығымен соғыс жағдайына бейімдеу үшін жүзеге асырылады (қараңыз Екінші дүниежүзілік соғыс). Сондай-ақ басқа мемлекет тарапынан ел тәуелсіздігіне қатер төніп‚ тікелей соғыс қаупі күшейген соғыс алдындағы жағдайда да жүргізіледі. Ішінара мобилизация аталған жағдайларда Қарулы Күштердің кейбір түрлері мен әскери өндірістің жекелеген салаларын шұғыл күшейту мақсатында іске қосылады‚ сонымен қатар бейбіт уақытта әскер қатарын толықтыру мен азаматтардың жалпыға бірдей әскери міндеттілік борышын атқаруы үшін шақырылады. Соғыс қаупі сейілген немесе соғыс аяқталған және азаматтардың әскери борышын өтеу мерзімі біткен кезде демобилизация процесі басталады. Жанталаса қарулану мен милитаристік саясат ұстанған елдер мобилизацияны өзге елдерге әскери қысым, қоқан-лоққы көрсету үшін пайдаланады.

Тарихы

Ежелгі Рим кезеңі

Дағдарыс кезінде Рим Республикасы халқының 6%-дан (б.з.д. 80-жылдар) 10%-ға дейін (б.з.д. 210 жылдары Ганнибалмен соғыстың қызған кезінде) әскерге шақыратын. Бұл сол кездегі өте үлкен сандар еді, ал мұндай әскерлердің негізін көбінесе асығыс жиналған және нашар дайындалған жасақтар құрады.

Алтын Орда

Алтын Орданың мобилизация жүйесі «ондық жүйе» арқылы жетілдірілді. Әрбір көшпелі ер адам жауынгер болған. Ірі соғыс болған жағдайда, хандар 200 000-нан 300 000-ға дейін атты әскерді шақыра алатын.

Бірінші дүниежүзілік соғыстағы мобилизация

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуының негізгі себептерінің бірі күрделі және қатаң мобилизация жоспарлары болды. 1914 жылы мобилизация туралы хабарландыру автоматты түрде соғыс жариялаумен теңестірілді, себебі ешкім жауға басымдық бергісі келмеді. Барлық ұлы еуропалық державалар (Ұлыбританиядан басқа) міндетті әскери міндеттемені қолданды. Франция тіпті Германиямен салыстырғанда халқының аздығын өтеу үшін қызмет мерзімін үш жылға дейін ұзартты. Бейбітшілік кезінде әскерлер аз болды. Күштің негізгі бөлігі дереу қаруланып, шекараларға орналастырылуы қажет миллиондаған резервистер болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басындағы Париждегі шығыс станциясы. Майданға аттанған резервистерді көпшілік шығарып салып жатыр.

Екінші дүниежүзілік соғыстағы мобилизация

Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы елдер арасында кең ауқымды жұмылдыруға дайындық деңгейлерінің әртүрлі екенін көрсетті:

• Польша: 1939 жылы 30 тамызда толық жұмылдыруды бастады, бірақ Германияның жылдам басып кіруіне (1 қыркүйек) және одақтастардың (Франция мен Ұлыбритания) баяулығына байланысты ол өз күштерін орналастыра алмады және басып алынды.
• Канада: Абайлап әрекет етті. Бастапқыда ол «шектеулі үлес» үміттеніп, екі дивизияны жұмылдырды. 1940 жылы Франция құлағаннан кейін ғана ел кең ауқымды әскерге шақыруға көшті, негізгі күштерін Еуропаға тек 1944 жылы ғана жіберді.
• Ұлыбритания: Тікелей әскери қызметке халқының 22%-ын жұмылдыру деңгейін белгіледі, бұл соғысқа қатысушылардың ішіндегі ең жоғары көрсеткіш.
• Германия: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «найзағай соғыстарынан» елдің барлық ресурстарын толық жұмылдыруға көшті. Вермахт пен СС әскерлері арқылы барлығы 18 миллионға жуық адам өтті.
• КСРО: Адамзат тарихындағы ең ірі әскери күш құрды. Соғыс кезінде Қызыл Армияда шамамен 34 миллион адам қызмет етті.