Мохандас Карамчанд Ганди

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Махатма Ганди
Мохандас Карамчанд Ганди
Stamp of Kazakhstan 100.jpg
Қызметі

саяси қайраткер, философ

Қайтыс болған күні

30 қаңтар 1948(1948-01-30)

Қайтыс болған жері

Нью-Дели, Үндістан

Әкесі

Карамчанд Ганди

Жұбайы

Кастурбай Ганди

Балалары

Харилал Ганди (1888—1948)
Манилал Ганди (1892—1956)
Рамдас Ганди (1897—1969)
Девдас Ганди (1900—1957)

Мохандас Карамчанд «Махаатма» Ганди (гудж. મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી, хинди मोहनदास करमचंद गाँधी, 02.10.1869, Порбандар,Гуджарат — 30.01.1948,Нью-Дели) -  1869 жылы 2 қазанда Гуджаратта Порбандар князьдігінде, брахмандар отбасында дүниеге келді. Ол – Үндістан ұлт-азаттық қозғалысының қайраткері, «гандизмнің» негізін қалаушы.

Биографиясы[өңдеу]

Мектепті бітірген соң, 1891 жылы Англияға оқуға түсіп, заң білімін алғаннан кейін, 1893 жылға дейін Бомбей қаласында адвокат болып істейді.

Ганди Оңтүстік Африкада (1895)

1893-1914 ж Оңтүстік Африкадағы гуджараттық сауда фирмасының заң кеңесшісі болды. Ол сонда жүріп, бейбіт демонстрациялар, үкімет атына петициялар тапсыруды ұйымдастырып, Оңтүстік Африкалық үнділерді нәсілдік кемсітушілік, оларға қысым жасау саясатына қарсы бейбіт күресті басқарды. Соның нәтижесінде үкімет кейбір кемсіту заңдарына тыйым салуға мәжбүр болды. Оңтүстік Африкады жүргенде Ганди бейбіт жолмен қарсыласудың теориясы мен тактикасын белгілеп, оны сатьяграха (шындық үшін тайсалма) деп атады. Ағылшынбур (1899-1902) және ағылшын – зулус (1906ж) соғыстары кезінде Ганди үнділерден ағылшындарға көмек көрсететін санитарлық отрядтар құрды. Бурлар мен зулустардың күресін әділ күрес деп есептегенімен, ол үнділердің ағылшындарға жәрдемі Үндістанға өзін-өзі басқару құқығын беруге септігін тигізеді деп үміттенді. 1915 жлы қаңтарда Үндістанға қайтып оралғаннан кейін Ганди Үндістан Ұлттық конгресі партиясымен жақындасып, 1916ж. Оған мүше болып кірді.

Ганди,1918 жыл

1917 – 1918 ж. бастап Ганди ұлт-азаттық қозғалысында неғұрлым көрнекті роль атқара бастады. Бұл жерде І-Дүниежүзілік соғыстың ықпалымен, бұқара халық жағдайының нашарлауы, ағылшын үкіметінің Үндістанға өзін-өзі басқару құқығын беруден бас тартуы салдарынан елде ағылшындарға қарсы бұқаралық қозғалыс басталды. Отаршылдардың тәуелсіздікті де, өзін-өзі басқару құқығын да еркімен бермейтінін, мақсатқа жету үшін бұқара халыққы арқа сүйеу керек екендігін Ганди түсіндірді. Ганди және оның шәкірттері елді көп аралап, митингілерде халықты ағылшын үстемдігіне қарсы күреске шақырды. Мұны ол өзі редакторы болған «Жас Үндістан» газеті мен жетісіне бір рет шығатын «Навадживан» журналы арқылы да кең насихаттады. Алайда Ганди бұл күресті қару күшімен емес, бейбіт жолмен жүргізуге тырысты, күш қолдануға қарсы шықты. Ганди осы тұрғыдан «қамқорлық» теориясын жақтап, тап күресін мойындамады. Гандидің мұндай бағыты буржуазияға тиімді еді, Үндістан ұлттық партиясы оны толық қолдады. 1919-1948 ж. Ганди осы партияның иделяқ жетекшісі және беделді саяси басшысы болды. Оның басшылығы арқасында Ұлттық конгрес халық бұқарасы тарапынан қолдау тапқан партияға айналды. Бұқара халықты ұлт-азаттық қозғалысына тарту Гандидің негізгі еңбегі. Сондықтан да оның халық арасында беделі артты да, алғаш Рабиндранат Тагор қойған Махатма (Ұлы жан) деген атқа ие болды. Ағылшын отаршылдарына қарсы күресі үшін Ганди (1922-24, 1930-31, 1942-44 ж.) талай рет айдалып, түрмеде отырд. ІІ-Дүниежүзілік соғыс тұсында, 1942 ж. Ағылшын үкіметі Ұлттық үнді үкіметін құрудан бас тартқан кезде және империализмге қарсылық күшейген шақта Ганди ағылшындар «Үндістаннан тайып тұрыңдар!» деген ұран тастады. Бұл ұранның мәнісін ол: тек тәуелсіз Үндістан ғана жапон басқыншыларына қарсы тұра алады деп түсіндірді. Отаршылдыққа қарсы қозғалыс жаппай өрлеген кезде (1946-1947) Ганди Үндістаның тәуелсіздігін бейбіт жолмен жеңіп алуға тырысып, бұқараның революцияның бас көтеруін, оның ішінде үнді моряктарының көтерілсін (1946 ж. Ақпанда) айыптады. Бірақ, Үндістанды екі мемлекетке бөлуге даярлық кезінде және бұл шара жүзене асырыла бастағанда үнділер мен мұсылмандар арасындағы қанды соқтығысқа қарсы шықты. Ганди жұмысшы жақтарын қырғынан қорғап қалуға бағытталған прогресшіл топтардың, оның ішінде коммунистердің қимылын қолдады. 1947 ж. тамызда Үндістан екі мемлекетке бөлінгеннен кейін басталған қырғын соқтығыс кезінде үнділер мен мұсылмандарды бірлікке шақырды. 1948 ж. 30 қаңтарда Ганди Үнді реакцияшыл ұйымының мүшесі Натхурам Годзенің қолынан қаза тапты. Араб әлемі Батыс Азия мен Солтүстік Африканы қамтыды. Оның шығыстағы шеті Парсы бұғазынан басталып, батыс шеті Атлант мұхитына тірелді. Араб халықтары Еуропа мемлекеттерінің отарлауына қарсы күресумен болды. Батыс елдері түріктер мен арабтардың арасына іріткі салу болды. 1915 жылы Англия Хиджаддың бұрынғы билеушісі және қасиетті Мекке мен Мединенің күзетшісі Хусейн шарифпен келісім жасасып Түркияға қарсы бағыттады. 1916 жылы Англия мен Франция Сайко-Пико келісімі бойынша араб жерін бөлісуді көздеді. 1919 жылы Сирия Ливан Палестина бір мемлекет құру жоспарларын жүргізді 1919 жылы Сирияның Лотания ауданында көтерілісшілер бас көтерді. Домаск қаласы бірнеше рет Франция және Сирияның қолына өтіп отырды.

Алматыдағы Гандиға ескерткіш

1922 жылдар Сирияда «Араб тәуелсіздігі, Араб бірлігі, халықтық партия», «коммунистік» партиялар құрылды. 1925 ж. Ливанда Сирияда халық көтерілстері болып өтті. Мороккодағы көтерілістер францияны арандатып. Әскери күшетрі осында көп шоғырланды. 1919-1922 жылдары Палестина арбтар көтерілістер болып жағдай шиеленісе түсті. Палестинада еврейлердің келуімен жағдай одан сайын ушықты. «Балуфр декларациясына сәйкес қоныстану жүргізілді. Арабия түбегіндегі әмірліктер – Аден, Хадрамауыт, Масхат, Оман, Катар, Бахрейн, Кувейт ағылшындарға тәуелді болды. Қалған 5 мемлекет – Хиджаз Неджд Джебал – Шанияр Ассир, Имен қырқысумен болды.» Бірінші дүниежүзілік соғыскезінде – ақ араб халықтарынң отаршылдарға қарсы қозғалыстары басталды. Соның бірі – Египетте, екіншісі Мароккода өтті. Марокканың таулы аймақтарында көтерілістер тоқталмай өтті. Риф тауындағы көтеріліс негізгі көтерілістердің бірі болды. 1921 жылы Мұхаммед ибн Абд әл-керим бастаған көтерілістер испандықтарға соққы бере алды. Риф республикасы құрылды. 1925 жылы Алжирліктер көтеріліс басталды.Олар Африкаға өз тәуелсіздіктерін жариялау басталды. Осындай көтерілістер Тунисте басталды әртүрлі құрылтай жиналыстары өткізілді. Дұстүр, Социалистік, Киммунистік партиялар құрылды. 1922 жылдары Дұстүр партиясы ең қуатты күшке айналды. Француздар реформа енгізуге уәде беріп көтерілісті басып партия жетекшілерін тұтқынға алды. Ұлт-азаттық қозғалыс Египеттеде болды. Буржуазиялық қайраткерлер Париж конференциясына үміт артып, Египетке тәуелсіздік беретін деп сенген еді. Бұл уәде орындалмады. 1918 ж. 8 наурызда ереуілдер ұйымдастырылып оған студенттер, жұмыскерлер, саудагерлер қатысты. Кайрде және Ніл бойындағы қалаларда көтерілісшілер болып өтті. Әл-Уафу, Әл-Мысри партиясын құрды және қозғалыстың жетекшісі Соад зағлур болды. 1922 жылы ақпанда Египет Тәуелсіздігін жариялады. 1917жылы Қытай үкіметі Антанта блогының жағына шығып, Германияға қарсы соғыс жариялады. Соғыс жылдары Еуропа елдерінің Қытайға экономикалық ықпалының әлсіреуі Қытай кәсіпорындарының дамуына едәуір мүмкіндік туғызды. Жопон монополистері Қытайдағы өнеркәсіп өндірісінің дамуына көлемді қаржы аударды. 1914-1921 жылдар ішінде Жапония Қытайда , жалпы алғанда, 222 зауыт – фабрика салды. Париждегі бітім туралы Конференцияда Қытайдың ұлттық мүддесі ескерілмеді.

Германия иелігінде болған Қытайдың Шаньдун провинциясн Жапонияға беру жөніндегі империалистік державалардың әділетсіз шешімі жарияланды. 1919 ж 4 мамыр қозғалысы болды. Қозғалыста студенттер тұрды. 1919 жылы маусымда жұмысшылар саудагерлер Буржуазиялар қолөнершілер көтерілді.Жапон тауарларына байкот жарияланды. Көтеріліске 150 қала және 10 млн адам қатысты. 1919 жылы 5 маусымда Шанхай қаласындағы ереуілге 70 мың жұмысшы қатысты.1921 жылы шілдеде Шанхайда Қытай коммунистік партиясының І съезі болды. 1921 жылы сәуірде Кантонда парламент мүшелері Сунь Ятсенді Қытай Республикасының президенті деп жарияланды. КСРО мен жақындаса түсті.

Сыртқы сілтемелер[өңдеу]