Муизз Ізз әд-Дин Айбек
| Муизз Ізз әд-Дин Айбек عز الدين أيبك | ||
 Айбек сұлтанның 1256 жылы Каирде соғылған күміс дирхемі | ||
| Лауазымы | ||
|---|---|---|
| ||
| 1250 шілде (бірінші рет); 1254 (екінші рет) — 1257 | ||
| (Лақап аты әл-Мәлік әл-Муизз) | ||
| Ізашары | Шажар әд-Дурр (бірінші билігінде); әл-Ашраф Мұса (екінші билігінде) | |
| Ізбасары | әл-Ашраф Мұса (бірінші билігінен кейін); әл-Мансұр Әли (екінші билігінен кейін) | |
| Мұрагері | әл-Мансұр Әли | |
| Бахри мәмлүктері әулетінің негізін қалаушы | ||
| Өмірбаяны | ||
| Азаматтығы | Мәмлүк сұлтандығы | |
| Діні | Ислам (Сүннит) | |
| Қайтыс болуы | 1257 Каир | |
| Жерленді | Каир | |
| Династия | Бахри | |
| Туған кездегі есімі | Айбек | |
| Жұбайы | Шажар әд-Дурр | |
| Балалары | әл-Мансұр Әли | |
| Шайқасы | әл-Мансұра шайқасы | |
өңдеу  | ||
Муизз Ізз әд-Дин Айбек (араб.: المعز عز الدين أيبك; туған жылы белгісіз — 1257 жыл, Каир, Мәмлүк сұлтандығы) — Мысырдың түркі тектес Бахри мәмлүктерден шыққан бірінші сұлтаны (1250 — 1257 жылдары).[1]
Шығу тегі және мансабының басталуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Айбек — Әюбилер әулетінен шыққан сұлтан әс-Салих Әюбтың сарайында басқа да түркімендермен бірге қызмет еткен түркі текті әмір болды. Осыған байланысты ол Бахри мәмлүктері арасында Айбек әт-Түркмани деген атпен танылды. Ол әмір (қолбасшы) лауазымына дейін көтеріліп, жаушаңғыр (сұлтанның асы мен сусынын татушы) болып қызмет етті, сондай-ақ хауанжа (сұлтанның есепшісі) шенінде болды.
1249 жылы Дамьеттаға крестшілердің басып кіруі кезінде әс-Салих Әюб қайтыс болғаннан кейін және оның мұрагері әрі ұлы Тұраншах 1250 жылы өлтірілген соң, әс-Салих Әюбтың жесірі Шажар әд-Дурр марқұм күйеуінің мәмлүктерінің қолдауымен тақты иеленіп, Мысыр сұлтаны болды. Осылайша, Әюбилер Мысыр үстінен бақылауды жоғалтты.
Сириядағы Әюбилер мен Бағдаттағы Аббас әулетінің халифасы әл-Мұстасим Мысырдағы мәмлүктердің бұл қадамына қарсы шығып, Шажар әд-Дуррды сұлтан ретінде танудан бас тартты. Алайда Мысырдағы мәмлүктер жаңа сұлтанға берген анттарын жаңартып, Шажар әд-Дурр Айбекті маңызды лауазым — атабек (бас қолбасшы) етіп тағайындады.
Билікке келуі (1250 ж.)
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Сирия әмірлері Мысырдағы жаңа мәмлүк билігін мойындаудан бас тартып, Дамаск қаласын Алеппоның әюбилік әмірі ән-Насыр Жүсіптің қарамағына берді. Мұндай қиын кезеңде Мысырды 80 күн бойы жеке дара билеген Шажар әд-Дурр саяси тұрақтылықты сақтау үшін Айбекке тұрмысқа шығып, билікті күйеуіне тапсыруға мәжбүр болды. Осы некеден соң, 1250 жылдың шілде айының соңында Айбек әл-Мәлік әл-Муизз деген ресми есіммен Мысырдың жаңа сұлтаны болып жарияланды. Өз билігін нығайту жолында Айбек алғашында Фариз әд-Дин Ақтай, Бейбарыс, Құтыз және Білбан әл-Рашиди сынды беделді мәмлүк әмірлеріне арқа сүйеді.
Алайда Айбектің алғашқы ресми патшалығы небәрі бес күнге созылды.[2] Ішкі және сыртқы оппозицияны, әсіресе Сирия мен Бағдаттағы қарсыластарды тыныштандыру мақсатында Бахри мәмлүктері саяси айлаға көшті. Олар Әюбилер әулетінің сириялық тармағынан шыққан алты жасар әл-Ашраф Мұсаны сұлтан ретінде таққа отырғызып, Айбекті Бағдаттағы Аббас халифасының Мысырдағы жай ғана өкілі деп жариялады. Сонымен қатар, өзінің марқұм қожайыны әс-Салих Әюбқа адалдығын көрсету арқылы билігінің заңдылығын дәлелдеу үшін, Айбек оны аса құрметпен жерлеу рәсімін ұйымдастырды. Сұлтанның денесі Каирдегі Бәйн әл-Қасрайн ауданындағы өзі салдырған кесенеге қойылды. Осы стратегиялық қадамдардан кейін Айбек ресми түрде қайтадан атабек лауазымына төмендегенімен, Мысырдағы нақты билік тізгіні толығымен оның қолында қалды.[2]
Әюбилермен арадағы қақтығыс
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Ән-Насыр Жүсіп Мысырды жаулап алып, Айбекті биліктен тайдыру мақсатында Газаға өз әскерін аттандырды. Алайда 1250 жылдың қазан айында оның күштерін әмір Фариз әд-Дин Ақтай талқандады. Осыдан кейін ән-Насыр Жүсіп үлкен қол жинап, Каирге жақын маңдағы әс-Салихия түбінде Айбектің әскерімен шайқасты. Шайқас соңында ән-Насыр Жүсіп Дамаскіге қарай қашуға мәжбүр болды, ал оның ұлы Тұраншах, бауыры Носрат әд-Дин және Алеппо әмірі әл-Мәлік әл-Ашраф Айбек әскерінің қолына тұтқынға түсті.
Айбектің Сирия Әюбилерін жеңуі оның Мысыр билеушісі ретіндегі беделін түпкілікті нығайтты. Аббас халифасының делдалдығы мен келіссөздері арқылы Айбек Әюби тұтқындарын босатып, орнына Оңтүстік Палестинаны (Газа мен Иерусалимді қоса алғанда) және Сирия жағалауын өз бақылауына алды. Жеңістері мен Әюбилермен жасалған келісімнен кейін өзін нық сезінген Айбек 1252 жылы жас сұлтан Мұсаны түрмеге жауып, Құтызды орынбасар етіп тағайындады.
Көтеріліс және ішкі текетірес
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1253 жылы Жоғарғы және Орта Мысырда Хисн әд-Дин Талаб бастаған ірі көтеріліс басталды. Бұл бүлікті Бахри мәмлүктерінің қолбасшысы Ақтай аяусыз басып тастады. Ән-Насыр Жүсіптің әюбилік әскерін жеңуі және Талаб көтерілісін басуы әмір Ақтай мен оның мәмлүктерінің беделін асқақтатып жіберді. Олардың күшейгені соншалық, енді Айбектің жеке билігіне қауіп төндіре бастады.
Ақтай Хама әмірі әл-Мәлік әл-Мансұрдың қарындасына үйленбек болып, Айбектен болашақ жарымен бірге Каир қорғанының ішінде тұруға рұқсат сұрады. Бұл талап Айбекті Ақтай мен оның жақтастары тақты тартып алуды көздеп отыр деген ойға келтірді. Осы оқиғадан кейін сұлтан Айбек олардың көзін жоюға түпкілікті бел байлады.
Мәмлүктерге қарсы қуғын-сүргін (1254–1255 жж.)
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1254 жылы Айбек Құтызбен және бірнеше сенімді мәмлүктерімен астыртын сөз байласып, әмір Ақтайды қорғанға шақыртады да, оны өлтіреді. Ақтайдың кесілген басы қорғаннан сыртқа лақтырылғанда, оның жақтастары — Бахри мәмлүктері (олардың ішінде Бейбарыс әл-Бундуқдари мен Қалауын әл-Альфи бар) түн жамылып Дамаскіге, әл-Каракқа және Рум салжұқтары сұлтанатына қашып кетеді. Айбек Бахри мәмлүктерінің мүлкін талан-таражға салып, 1252 жылдан бері Ақтайдың жеке иелігінде болып келген Александрия қаласын қайтарып алады. Қашып үлгермегендер түрмеге жабылып немесе өлім жазасына кесіледі.
Ақтай мен оның бахрилік мәмлүктерінің көзін жойғаннан кейін, Айбек жас сұлтан әл-Ашраф Мұсаны тақтан тайдырып, оны сұлтан болғанға дейін тұрған әкесінің апайларының үйіне қайтарады. Осылайша, Айбек Мысыр мен Сирияның бір бөлігінің жалғыз әрі шексіз билеушісіне айналады. Алайда көп ұзамай ол ән-Насыр Жүсіппен жаңа келісімге келіп, өз билігін тек Мысырмен шектейді.
1255 жылы Жоғарғы Мысырда сұлтанның аттасы Ізз әд-Дин Айбек әл-Афрам бастаған жаңа көтеріліс басталады. Сонымен қатар, Мысыр шекарасына ән-Насыр Жүсіптің әскері жақындайды. Бұл жолы Әюбилер әскерінің құрамында Сирияға қашып кеткен Бахри мәмлүктері, соның ішінде Бейбарыс пен Қалауын да бар еді.
Билігінің соңы және өлімі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1257 жылы Сирияға қашып кеткен мәмлүктердің қаупі күшейе түскендіктен, Айбек өзіне сенімді одақтас іздеуге мәжбүр болды. Осы мақсатта ол Мосул әмірі Бәдр әд-Дин Лүлудің қызына үйленуге шешім қабылдайды. Алайда бұл қадам Айбекпен бұрыннан араздасып жүрген Шажар әд-Дуррдың ашуын туғызды. Өзі сұлтан еткен адамның бұл әрекетін опасыздық деп бағалаған Шажар әд-Дурр қастандық ұйымдастырып, Айбекті өлтіреді. Айбек Мысырды жеті жыл бойы билеп, шамамен 60 жасында дүниеден өтті. Оның артында Насыр әд-Дин Хан және әл-Мансұр Әли есімді ұлдары қалды.
Айбек қайтыс болғаннан кейін, Құтыз бастаған Айбекке адал мәмлүктер («Муизи» тобы) оның 11 жасар ұлы Әлиді таққа отырғызды. Жаңа сұлтан әл-Мәлік әл-Мансұр Нұр әд-Дин Әли деген есімді иеленді, ал Құтыз оның орынбасары болып тағайындалды.
Тарихи маңызы мен ықпалы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Айбек мысырлықтар арасында аса танымал болмаса да және олардың үлкен құрметіне бөленбесе де, тарихшылардың еңбектерінде ол батыл әрі жомарт сұлтан ретінде сипатталады. Айбектің билік еткен кезеңі аса аласапыран уақытқа тұс келді. Ол Сириядағы ән-Насыр Жүсіппен және Мысырдағы әмір Ақтай бастаған мәмлүктермен ішкі тартыстарға түсумен қатар, сыртқы қауіптермен де бетпе-бет келді. Атап айтқанда, 1250 жылы Мысырда масқара болып жеңілгеннен кейін, Акра қаласында реванш алу мүмкіндігін күтіп отырған француз королі IX Людовик бастаған крестшілер мен ислам әлемінің шығыс шекараларына шабуыл жасай бастаған Хұлағу бастаған моңғолдар үлкен қатер төндірді.
Айбек пен Шажар әд-Дурр өздері дүниеден өткенге дейін Мәмлүк сұлтанатының іргетасын нық қалап кетті. Бұл мемлекет кейіннен моңғолдардың бетін қайтарып, еуропалық крестшілерді Қасиетті жерден (Палестинадан) біржола қуып шықты. Мәмлүктер билігі Осман империясы келгенге дейін Таяу Шығыстағы ең қуатты саяси күш болып қала берді. Мәдени мұра ретінде Айбек Каирде өз есімімен аталатын «әл-Мәдраса әл-Муиззия» атты медресе салдырды.
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Encyclopædia Britannica Online – Aybak article. web page
- 1 2 P. M. Holt The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517 — London: Routledge, 1986. — P. 84. — ISBN 9780582493025.
|
