Мұсылман әлемінің философиясы

Мұсылмандық Шығысты зерттеумен айналысқан тарихи-философиялық және мәдениеттанымдық еңбектерге қарағанда ислам әлемінің данышпандары ерте нрек ғылымы,философиясымен қатар Алдыңғы Азия,Орталық Азия және Шығыс мәдениеті мен философиясын қабылдай отырып,философиялық дәстүрлерді одан әрі жалғастырған.Егер ортағасырлық Батыс Еруопада христиандық дінді идеологияландыру,философиялық интоксикациялау және енегіздеі үдерісі жүріс өтсе,ал мұсылман аймағында,әсіресе VII-X ғасырларда философия мен ғылым өзінің гүлдеенген кезеңін бастан кешірді.Бұл кезеңде ғылымның мынадай салалары қарқынды дамыды:тригонометрия,алгебра,оптика,психология,астрономия,химия,география,зоология,ботаника,медицина.Арнайы білім салаларының дамуына әл-Хорезми,әл-Бируни,ибн Сина,Омар Хайям және тағы басқа ойшылдар өздерінің үлкен үлестерін қосты.Мысалы,әл-Бируни Жердің өз осінен айналып қозғалуы туралы болжамды алғаш айтқан данышпанның бірі болды,сондай-ақ,көптеген өзге әлемдердің өмір сүруі туралы идеялар мен бірнеше қызықты математикалық идеяларды ойлап тапты.Омар Хайям алгебрадағы үшінші дәрежеге дейінгі теңдеулердің шешімін жүйелеп,оны тұңғыш рет геометриямен байланыстырды. Мұсылман әлемінің философтары мен ғалымдары Батыстың ғылымы мен философиясы қалыптасуына дүниеетанымдық және теориялық зор ықпалын тигізді.Батыс мұсылмандық Шығыс арқылы алғаш рет антик мәдени мұрасымен,сонымен бірге Шығым мәдениетінің озық жетістіктерімен танысты.Бұл ғылыми,теориялық жетістіктер мен философиялық жаңашылдықтарды,прогресшіл рационалистік философия мен ғылымишығармаларды мұсылман әлемінің ойшылдары араб тілінде жазғанымен,олардың біразы этникалық шығу тегі жағынан араб емес,түркі және парсылар болды. Осылай Батыс әлемі Шығыспен рухани диалогы нәтижесінде ерте грек дүниесімн қатар,шығармашылдық және жаңашылдық идеялар мен концепцияларға толы шығыстық мәдениетінің есігін ашты.Шығі тегі түрік философтар мен ғалымдар әл-Фараби,Баласағұни,Қашқари,тағы басқалармен қатар әл-хорезми,әл-Бируни,ибн Сина,әл-Кинди,Габари,әл-Газена,әл-Газали сияқты ойшылдар мне философтардың есімдерімен танысты.

Әбу-Жүсіп Якуб ибн Исхақ әл-Кинди

Ислам философиясының бастапқы негізін қалаушылар қатарына әл-Кинди және әл-фараби жатады.Әл-Киндиді ортағасырлық дәуірде ‘арабтардың философы’деп жиі атайтын.Бұл бекеер айтылмаған сөз,себеі әл-Кинди мұсылман әлемінің көптеген философтары ішінде шығу тегі жөнінен араб.Әбу-Жүсіп Якуб ибн Исхақ әл-Кинди Басра қаласынан шыққан,жетік білім алған,тек философ ретінде ғана емес,дәрігер,математик,астроном ретінде белгілі,геометря,оптика,метереология,психология,музыка салалары бойынша трактаттар жазды.Әл-Кинди еңбектерінен біздің заманымызға дейін аз ғана бөлігі жетті.Логикалық-гносеологиялық мәселелерге арналған жұмыстарымен қатар,мынадай трактаты белгілі:Аристотель кітаптарының саны жөнінде және философияны меңгерудің шарты,бастапқы философия туралы бес мәнділік жайында кітап,пайда болу және жойылу себептерін түсіндіру туралы трактаттар.Әл-Кинди жұмыстарының қалған бөліктері туралы оның замандастары мен ізбасарларының жекелеген сілтемелері,әр түрлі тақырыптар мен үзінділер арқылы білеміз.Оның мұрасының осы үлкен бөлігі X-XI ғасырлардағы діни реакция тұсында жойылған.Әл-Кинди мынадай мәселелерге зор көңіл қояды:Құдай мәселесі,ақыл-ой мәселесі мен философиясының мәнін анықтау,ғылымдарды классификациялау.Өзінің шығармаларында әл-Кинди Құдайдың мынадай түсіндірмелерін береді:1.Құдай түпнегіз,барлық нәрсенің абсолюттік бастауы ретінде;2Құдай мақсаты себеп ретінде;3.Құдай кеңістіктегі абсолюттік шексіздік және уақыттағы мәңгілік ретінде.Илософтың пікірінше,Құдай материяны,форманы,қозғалысты,кеңістікті және уақытты жаратқан.Пайда болған нәрсе қозғалыс нәтижесінде өзгереді және ақыры соңында жойылады,ол нәсре мәңгілік емес,оның соңы бар.Адамға ақыл-ой берілгендіктен ол өзін-өзі танып қана қоймай, өзін қоршаған дүниені де таниды.Ақылдың көмегімен адам заттар мен құбылыстардың себептік байланысын,олардың мәнін ұға алады.Адамның әлемді танудағы ақыл рөлін анықтай отырып,әл-Кинди ақыл-ойдың түрін және танымның үш сатысы туралы идеясын айтады.Әл-Кинди ақыл мынадай төрт түрін ерекшелейді:активті,пассивті,жинақтаушы,жарғылаушы.

Махмұт Қашқари

Қарахан қағанатының гүлденген дәуірінде өмір сүрген тағы бір философ Махмұт Қашқари.Ол өзінің 1072-1083 жылдары жазылған ‘Дивани лұғат ат-тюрк’(Түрік тілінің сөздігі) еңбегінде түрік рулары мен тайпаларының тілі,әдет-ғұрпымен қатар,олардың тарихы мен саяси өмірінен де мол мағлумат береді.Ол адамдардың қоғамдық өміріндегі адамгершіліктің,тәрбиенің,білімнің маңызына назар аударып қана қоймай,рулар арасындағы қарым-қатынасты реттеу мен бекітудегі қуатты тетік ретінде тілдің рөліне де үлкен көңіл қояды.Қоғамдық өмір мен мемлекетті нығайтуда түрік философының айтуынша ер ммінезділік,адалдық,патриотизм және т,б адамгершілік қадір-қасиеттер маңызды орын алады.Сонымен қатар,түрік халықтарының бір-бірімен ждақындасуы мен қатынасуының негізгі құралы ретінде Қашқари ана тілінің маңызды рөлін баса көрсетеді. Философия дамуындағы рационалистік бағыт әл-Фараби,ибн Сина,Баласұғын есімдерімен қатар,мұсылмандық Шығыстың мынадай танымал ғалымдары мен философтары арқылы сипатталады:Закария әл-Рази,әл-Маари,Омар Хайям,ибн Абдаллах пен ар-Раванди өз идеяларын қорғау жолындағы олардың батылдығынан,рухы мен еркінің жоғары күш-жігерінен хабар береді.

әл-Ғазали

Суфизмнің көптеген идеяларын мұсылман әлемінің әл-Ғазали сияқты ірі теологы да қостады.Әл-Ғазалиге дейін өмір сүрген ойшылдар да,оның замандастары да мемлекеттік құрылым мәселесін айналып өте алмады.Әл-Ғазали өзінің бірқатар жұмыстарында мемлекетті басқару мәселесінде сұлтанға ұсыныстар береді,сұлтанның нақты билігін заңдастыру негізінде оны нығайту мәселесін көтеріп,халифты сынайды.Ғазали халиф пен сұлтан арқатынасы мәселесін жан-жақты сипаттап,имамат теориясын дайындайды,Ғазалидің пікірінше,мемлекет ислам мен мұсылманша өмір сүру тәртібін қорғауға тиіс.Ол ‘Философтарды терістеу’ деген еңбегінде Фарабиді,ибн Синаны снып,оларға ‘әлемнің ешнәрседен жаратылысы’ туралы өз идеясын қарсы қояды.Бұл идеяда ол бүкіл қоршаған әлемге өзінің ықпалын жүргізетін құдайдың шексіз еркі туралы ойды негіздейді.Ғазали фарабидің,ибн Синаның ақыл-ой рөлі туралы позициясымен келіспейді.Мистиктің пікірінше ақыл-ой тек реттеуші рөлді ғана атқара алады,ол біздің ізденісімізді мақсатқа қарай бағыттай алғанымен,мәнділікті ешқашан да аша алмайды.Мәнділікті танудағы жалғыз тәсіл өзіне-өзі терең бағытталған мистикалық жағдай,сонда ғана мәнділік ашылады.Бұл мәнділік-Құдайдың болмысы. Сопылық философия еуропалық дүниетанымға,еуропалық мәдениетке едәуір ықпалын тигізді.Көптеген идеялары батыстық әлемнің бірнеше ойшылдарының философиялық ой толғаулары үшін жемісті ықпал етіп,шығармашылық ‘субстрат’ ретінде қызмет етті.

Дерек көздер

Философия,Ғ.Есім,М.С.Әженов,Алматы"Раритет"2005.