Мәдениет зор төңкерісі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

History of the
People's Republic of China
Flag of the People's Republic of China.svg

    1949–1976, The Mao Era
        Revolution
        Korean War
        Hundred Flowers Campaign
        Anti-Rightist Movement
        Great Leap Forward
            Three Years of Natural Disasters
        Cultural Revolution
            Lin Biao
            Gang of Four
            Tiananmen Incident
    1976–1989, Era of Reconstruction
        Economic reform
        Sino-Vietnamese War
        Tiananmen protests
    1989–2002, A Rising Power
        One Country, Two Systems
            Hong Kong (post 1997)
            Macau (post 1999)
        Chinese reunification
    2002–present, China Today

   See also:
        History of China
        History of Beijing
        History of Shanghai

Prominent leaders
Mao - Deng - Jiang - Hu
Other China topics
Culture - Economy
Geography - Politics - Education
China Portal

Мәдениет зор төңкерісі (не Ұлы пролетарлық мәдени төңкеріс[1]) — Қытай Халық Республикасында орын алған, Қытай коммунистік партиясының ішіндегі билік үшін тартыс ретінде басталған, бірақ кейін бүкіл Қытай қоғамын қамтып, әлеуметтік, саяси және экономикалық бүліншілікке алып келген, бүкіл елді азаматтық соғысқа душар ете жаздаған тарихи кезең.

Ол 1966 жылғы мамырдың 16-сында Қытай коммунистік партиясының төрағасы Мау Зыдоңның пәрменімен басталды. Ресми түрде ол Қытайды «либералды буржуазиялық» элементтерден тазалау науқаны ретінде жарияланған болатын. Бірақ оның түпкілікті себебін Маудың бастаған үлкен секіріс науқаны сәтсіз аяқталып, оның билігі мен ықпалының төмендеп кетіп, оның бақталастары Лю Шаоци мен Дың Шаопинның күшейіп кетуінен көруге болады. Соның нәтижесінде ұлттық және жергілікті деңгейлерде топтардың арасында билік үшін талас басталды.

Маудың өзі мәдени төңкерісті бітті деп 1969 жылы ресми түрде жарияласа да, бұл ұғым 1969 жылдан 1976 жылы «төрт сыбайластың» тұтқынға алынғанға дейінгі кезеңді де қамтып қолданылады.

Пайда болу жағдайлары[өңдеу]

Әлеуметтік жағдайлары[өңдеу]

Адамдардың қарсылығын басып-жаншу тәсілдерінің көбі одан ертеректе болған «Ян'ан жұмысты түзеу қозғалысының» кезінде дамытылған болатын. 1949 жылы коммунистер билік басына келгеннен кейін елде түбегейді әлеуметтік өзгерістер орын алды. Бұрынғы билеуші тап пен зиялыларға «оңшылдар», «қара ниетті элементтер» немесе «қара ниетті қарақшы элементтер» деген айдарлар тағыла бастады. Олардың үйлері тәркіленіп, Мау қолдайтын құндылықтарға сай келмейтін бұйымдардың бәрі жойылып отырды. Шығу тегі жағынан бір осалдығы бар ешкім қуғын-сүргіннен аман қалмады.[2]

Бастапқы кезеңде «Орталық баспа және хабар тарату бюросы» барлық мектептерде, әскери бөлімшелерде және барлық деңгейдегі қоғамдық ұйымдарда дыбыс зорайтқыштар орнатты. Орталық халық радиостанциясы осы саясатты жүзеге асырудың басты құралына айналды. 1960 жылдардың басына қарай ауылдық жерлерде тұратын 400 миллион тұрғын 70 миллион дыбыс зорайтқышпен қамтылды.[3]

Үлкен секіріс[өңдеу]

Crystal Clear app kdict.png Толық мақаласы: Зор секіріп ілгерлеу

1957 жылы Қытайдың алғашқы бесжылдығынан кейін Мау Зыдоң Қытайдағы «нағыз социализмді» құрудың жылдамдығын арттыруға шақырды. Осыны жүзеге асыру үшін ол ауылдарда коммуналар орнатып, Үлкен секірісті бастап жіберді. Жалпы бұқараны жұмылдыру ісі де осы кезден басталды. Үлкен секірістің нәтижесінде болат қорытудың және ауыл шаруашылық өнімдерін өндірудің көлемін 1957 жылмен салыстырғанда екі есе көбейту көзделді.[4]

Мау Зыдоң мен Лү Шаушидің арасындағы текетірестің күшеюі[өңдеу]

Immediate influences[өңдеу]

Сурет:Destroy old world.jpg
Қытай плакатында «Ескі дүниені күйрет, Жаңа дүние орнат» деп жазылған. Жұмысшы (немесе қызыл сақшы) балғамен кресті, Будданы және Қытайдың классикалық мәтіндерін күйретіп жатыр. 1967 жыл


Сурет:Jiang qing poster.jpg
Қытай плакатында Жияң Чиң бейнеленген, ол былай дейді: «Жаңа социалистік орындау өнері әрбір сахнаны жауласын». 1967 жыл

Басталуы[өңдеу]

1966[өңдеу]

1967[өңдеу]

1968[өңдеу]

Лин Бәудің үстемдігі[өңдеу]

Crystal Clear app kdict.png Толық мақаласы: Лин Бәу
Сурет:Liu shaoqi poster.jpg
Лү Шаушиге қарсы бағытталған насихат

Партиядағы биліктің өтуі[өңдеу]

Линнің өз қолдаушыларының санын көбейтуге тырысуы[өңдеу]

Линнің әскери төңкеріс жасауға тырысуы[өңдеу]

«Төрттік төбенің» билік басындағы жылдары[өңдеу]

Crystal Clear app kdict.png Толық мақаласы: Төрттік төбе

«Лин Бәуді сынау, Құң-зыны сынау» науқаны[өңдеу]

1976[өңдеу]

Төңкерістен кейін[өңдеу]

Нәтижелері[өңдеу]

Суреттегі қабырғаның орталық бөлігінде мәдени төңкерістің кезінде жазылған, кейін өшіріліп тасталған насихат ұранының іздері көрініп тұр. Онда былай делінген: «Мау төрағаға деген шексіз сенім» (無限信仰毛主席).

Тарих және мәдениет ескерткіштерінің қиратылуы[өңдеу]

Анхойдағы мәдени төңкеріс заманынан қалған қалдықтар.

Дүние жүзі елдерінің көзқарасы[өңдеу]

Thinking[өңдеу]

Төңкеріске деген тарихи көзқарастар[өңдеу]

Тағы қараңыз[өңдеу]

Түсініктемелер[өңдеу]

  1. жеңіл. қытайша: 无产阶级文化大革命; дәст. қытайша: 無產階級文化大革命; пинйін: Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng; дәлме-дәл «Пролетарлық мәдени ұлы төңкеріс»; кейде қысқартылып 文化大革命 wénhuà dà gémìng, яғни «Ұлы мәдени төңкеріс», немесе одан да бетер қысқартылып 文革 wéngé, «Мәдени төңкеріс» деп аталады.
  2. Law, Kam-yee. Brooker, Peter. [2003] (2003}. The Chinese Cultural Revolution Reconsidered: Beyond Purge and Holocaust. Palgrave Macmillan. ISBN 0-333-73835-7.
  3. Miller, Toby. [2003] (2003). Television: Critical Concepts in Media and Cultural Studies. Routledge Publishing. ISBN 0-415-25502-3
  4. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named Tang

Қосымша әдебиет[өңдеу]

Сыртқы сілтемелер[өңдеу]

All wikimedia projects
Articles and media on this topic in other Wikimedia projects can be found at: Commons Мәдениет зор төңкерісі