Мәмлүк қыпшақ тілі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Мәмлүк қыпшақ тілітүркі тілдерінің қыпшақ тобына жататын тіл. XIII—XV ғасырларда[1] Мысыр және Шам[2] аумағында мәмлүктер және араб шенеуніктері мен көпестері арасында[3] койне ретінде қолданыста болды, әдеби тіл қызметін атқарды. Әліпбиі араб жазуының негізінде құрылған.

Басқаша атаулары: қыпшақ-оғыз тілі[4], алтынорда-мысыр тілі[5] (Ә. Н. Нәжіп), қыпшақ жазба тілі[1], мәмлүк-мысыр Й-тілі[6], мысыр қыпшақшасы[7], мысыр-сирия қыпшақшасы[8]. Сол замандағы араб тіліндегі әдебиетте жәй ғана «түркі тілі» деп аталады (араб.: اللغة التركية‎ — әл-лұғат әт-түркия)

Мәмлүк қыпшақ әдеби тілі Орта ғасырларда Шығыс Еуропа мен Солтүстік Африкада (Мысыр) түркі тілдерінің қыпшақ[1] және оғыз диалектілерінің негізінде қалыптасты. Бұл тілдің сөздік қоры мен грамматикасында түрікмен элементтері басым болды, оның көптеген сипаты сол уақыттағы Алтын Орданың аралас түркі тіліне сәйкес[5]. Мәмлүк қыпшақтарының тілі қазіргі замандағы солтүстік қыпшақ тобына жататын тілдерге ұқсас[2].

Мәмлүк қыпшақ тіліндегі әдебиет[өңдеу]

Негізгі дереккөз: Cumhuriyet'in 80. yılında Türkiye'de Memlûk-Kıpçak Türkçesi çalışmaları

Грамматика
Мұсылман құқығы
  • «Иршад әл-мүлүк уә-с-салатин» — Ескендірия қаласында жазылған құқық (фиқһ) туралы еңбек..
  • «Китаб Муқаддима» — Әбу Ләйіс Самарқандидың фиқһ бойынша «Муқаддима әс-салат» еңбегінің аудармасы.
  • «Китаб фи-л-фиқһ»
  • «Китаб фи-л-фиқһ би-лисан әт-түрки»
  • «Муқаддима әл-Ғазнеуи фи-л-ғибадат»
  • «Шарх әл-Манар» — Әбул-Баракат ән-Насафи еңбегінің аудармасы.
Атқа салт мініп жүру және садақтан оқ ату
  • «Байтарат әл-уазих» — XIV ғасырда арабшадан аударылған жылқылар мен мал дәрігерлігі туралы еңбек.
  • «Мүнйат әл-ғұзат» — XIV ғасырда арабшадан аударылған атқа салт мініп жүру туралы еңбек.
  • «Китаб әл-хайл» — XIV ғасыр аяғы — XV ғасырдың басында парсы тілінен аударылған жылқылар мен мал дәрігерлігі туралы еңбек.
  • «Китаб фи ғылым ән-нушшаб» — XIV ғасырдың соңында арабшадан аударылған садақтан оқ ату туралы еңбек.
Поэмы
  • «Гүлстан» — Сағди Ширазидің «Гүлстан» поэмасының аудармасы. Алтынордалық ақын Сайфи Сараи тәржімалаған.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. a b c Языки мира: Тюркские языки / под. ред. Солнцев, В. М., Толстой, Н. И. — Индрик, 1997. — Т. 2. — Б. 75. — 542 б. — ISBN 9785857590614.
  2. a b Тенишев, Э. Р. Древнетюркские языки // Лингвистический энциклопедический словарь — Советская энциклопедия, 1990.
  3. Антонов, Н. К. Лекции по тюркологии: среднетюркская эпоха — Якутский государственный университет, 1981. — Б. 48. — 74 б.
  4. Нәжіп, Ә. Н., 1989
  5. a b Нәжіп, Ә. Н., 1989
  6. АН СССР, АН АзССР Советская тюркология — Баку: Коммунист, 1970. — Б. 18.
  7. Dilâc̣ar, A., 1964, б. 67
  8. Dilâc̣ar, A., 1964, б. 77

Әдебиет[өңдеу]