Мәһір
Мәһір (араб.: مهر — сөзбе-сөз «неке сыйы»[1]) — ислам отбасылық құқығында некеге тұру кезінде ер адамның әйеліне беретін мүлкі.[2] Мәһір некенің негізгі шарттарының бірі болып табылады. Мәһірді төлеу тойдан кейін тараптардың келісімі бойынша кейінге қалдырылуы мүмкін. Жесір қалу немесе күйеуінің талақ (ажырасу) талабы бойынша неке бұзылған жағдайда, мәһір әрдайым әйелдің өтемақысы ретінде өзінде қалуы кепілдендіріледі. Мәһірды қандай да бір түрде төлеу дәстүрі қазіргі уақытқа дейін барлық мұсылмандарда сақталған. Посткеңестік кеңістікте мәһірды қате түрде қалыңмалмен теңестіріп жатады. Қалыңмал қалыңдықтың отбасына төленіп, қалыңдық үшін төлем ретінде қарастырылса, мәһірды күйеу тікелей әйеліне береді және оның заңды меншігінің бір бөлігіне айналады.[3] Малики мазһабы бойынша, күйеу махрдың бір бөлігін әйелдің, мысалы, үйді жабдықтауға (жиһаз сатып алуға) жұмсауы туралы шарт қоя алады. Мәһірдың міндеттілігі «ән-Ниса» сүресінің төртінші аятында көрсетілген, және сол аятқа сәйкес, әйел мәһірды алудан бас тартуға да құқылы.
Исламға дейінгі Арабияда болған «мәһір» Еуразия халықтарындағы архаикалық қалыңмал дәстүріне ұқсас болған, яғни некені қиюдың шарты ретінде қалыңдықтың әулетіне төленетін төлем болып есептелген.[1]
Шарттары
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Мәһір құда түсу (хитба) кезінде некеге түсуші тараптардың өкілдері арасындағы келісім бойынша белгіленеді. Мәһірдің мөлшері мен оны төлеу шарттары неке шартында (сиға) арнайы көрсетіледі.[4]
Мәһір ретінде белгілі бір құны бар және меншік құқығы қолданылатын кез келген нәрсе берілуі мүмкін. Ақша, асыл тастар немесе бағалы металдар, сондай-ақ кез келген өзге де құнды мүлік болуы ықтимал. Мұхаммед пайғамбардың көптеген хадистерінде өз сахабаларын некеге тұрар алдында болашақ әйелдеріне мәһір беруге міндеттегені айтылады. Тіпті ең кедей сахабалар да қолдарынан келгенін, ең болмаса символдық түрде болса да, беруге тырысқан. Пайғамбар қайтыс болғаннан кейін де оның сахабалары бұл мәселе бойынша ортақ келісімге (ижмаға) келген.
Егер ерлі-зайыптылар неке шарты жасалған кезде мәһірдің мөлшерін алдын ала келіспеген болса, онда бұл жағдайда шариғатта белгіленген ең төменгі мәһір мөлшері беріледі. Мәселен, ханафиттік мәзһабта ең төменгі мәһір 10 дирхам. Сахабалар заманда 10 дирхам бір алтын динарға тең болған. Бір динар салмағы 4,25 грамм алтынның құнына тең;[5] малики мәзһабта — үш дирхам; джафариттік мәзһабта болса, құны тым аз болса да, кез келген зат мәһір бола алады. Белгіленген мөлшерден аз мәһір төлеуге тыйым салынады, тіпті неке қиылғанға дейін келісілген болса да.[6] Мәһірдің ең жоғарғы мөлшері шектелмейді. Кейбір елдерде мәһірді ақылға қонымды шектерде шектеу үшін заңнамалық шаралар қабылданады.[4]
Сунниттік құқықтық мектептердің (мәзһабтардың) барлығында, малики мәзһабтан басқа, мәһір некені қию үшін міндетті (парыз) шарт болып саналмайды[6]. Егер малики емес адам қандай да бір ерекше себептермен мәһірді төлей алмаса, оның некесі бұзылмайды.
Қазақстанда
[өңдеу | қайнарын өңдеу]2024 жыл 18 қарашада Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы баспасөз хатшысы Ағабек Қонарбайұлы қалың мал мен мәһірге қатысты мәлімдеме жасады.[7]
| “ | Қалыңмал – қазақ халқының дәстүрлі ғұрыптық салтындағы қалыңдық үшін берілетін мал. Фиқһ кітаптарында ұзатылып жатқан қызға жиһаз әперу үшін күйеу жігіт тарапынан берілетін мал-мүлікті „дустиман“ деп атайды.[8] | ” |
Мүфтияттың шешімін жария етті
| “ | Шешім: Күйеуі тарапынан берілетін қалыңмалды қыздың разылығымен мәһірге жатқызуға және артынан алып баратын жасауына пайдалануға болады. „Әке еңбегі“, „ана сүті“ секілді қыздың әке-шешесіне, туыстарына берілетін мал-мүлік (кәдесый, т.б.) мәһірге жатпайды. | ” |
Қазақ дәстүрінде қалыңмал — қалыңдық үшін берілетін мал-дүние. Егер екі жас ажырасқан жағдайда қалыңдық малы қыздың иелігінде қалатын болған. Осы тұрғыдан қалыңмалды мәһір деп санауға болады.[9] Қалыңмал берілмейтін өлкелерде мәһірді беру тиіс. Мәһір белгіленбеген жағдайда некесі дұрыс болады. Бірақ күйеуі мәһір-мисл береді.[10]
Садақ
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Құда түсу (хитба) немесе үйлену тойы (урс, уәлима) кезінде күйеу жігіт қалыңдықтың үйіне садақ деп аталатын сыйлық әкеле алады (араб. «шынайы сый»). Бұл сыйлық мәһір мүлкінің есебіне кіреді және оның құнының төрттен біріне дейін жетуі мүмкін. Әдетте садақ ретінде әшекей бұйымдар, зергерлік заттар, қымбат киім-кешек және ақша беріледі.[11] Садақтың құны, құрамы және берілу мерзімі неке шартында (сиға) келісіліп көрсетіледі. Садақ әйелдің жеке меншігіне айналады және тек соған ғана тиесілі болады. Әйел садақты өз қалауынша пайдалануға ерікті.[11]
Дереккөздер
[өңдеу | қайнарын өңдеу]- ↑ a b Махр и калым Мұрағатталған 9 тамыздың 2019 жылы. // БРЭ
- ↑ Шәмшат Әділбаева Некедегі мәһір мәселесі (қаз.). islam.kz. Тексерілді, 13 қаңтар 2026.
- ↑ Мәһір деген не? (қаз.). islamdini.kz. Тексерілді, 13 қаңтар 2026.
- ↑ a b Боголюбов 1991.
- ↑ Медет Құрмашұлы МӘҺРДІҢ МӨЛШЕРІ БАР МА? (қаз.). muftyat.kz (2 наурыз 2023). Тексерілді, 13 қаңтар 2026.
- ↑ a b Али-заде 2007.
- ↑ Ресми: ҚМДБ мәһір мен қалыңмалды біріктірді (қаз.). el.kz (18 қараша 2024). Тексерілді, 13 қаңтар 2026.
- ↑ Дидар Қайрат ҚМДБ қалың мал мен мәһірге қатысты мәлімдеме жасады (қаз.). orda.kz (18 қараша 2024). Тексерілді, 13 қаңтар 2026.
- ↑ Сымбат Сатыбалдина ҚМДБ қалыңмал мен мәһрді біріктірді (қаз.). massaget.kz (18 қараша 2024). Тексерілді, 13 қаңтар 2026.
- ↑ ҚМДБ мәһір мен қалыңмалды біріктірді (қаз.). aqshamnews.kz (18 қараша 2024). Тексерілді, 13 қаңтар 2026.
- ↑ a b Боголюбов 1991, Садак.
Сыртқы сілтемелер
[өңдеу | қайнарын өңдеу]
| ||||||
