Нганасан тілі
| Нганасан тілі | |
| Өз атауы: |
Nganasan language |
|---|---|
| Елдер: | |
| Ресми күйі: |
жойылу қаупі бар |
| Сөйлеушілер саны: |
125 (2010) |
| Классификация | |
| |
| Жазуы: | |
| Тіл коды | |
| ISO 639-1: |
nio |
| ISO 639-2: |
— |
| ISO 639-3: |
nio |
| Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика | |
Нганасан тілі (Nganasan language) — орал тілдері отбасының самодий тобына кіреді, жұрнақты аффикстенуі бар жалғамалы (агглютинативті) тіл.
Референтті халық
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Референтті халық: нганасандар; өз атауы – ня (а) (ескір.самойед-тавгийлер).
Географиялық таралуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазіргі уақытта нганасандар негізінен Таймыр жеріндегі ауылдарда шоғырланған. В.П.Кривоноговтың деректері бойынша 1992–1994 жылдары нганасандықтардың таралуы келесідей болды: Волочанка ауылы — 392 адам (халықтың 43%), Усть-Авам ауылы — 295 (33%), Новая ауылы (83,9%), Дудинка (64,7%), сонымен қатар бірқатар тұрғындар Норильск қаласында және Тамыр түбегінің басқа да ауылдарында тұрады.[1]
Диалектісі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Нганасан тілі әдетте екі диалектіге бөлінеді: Авам (Усть-Авам және Волочанка ауылдары) және Вадеев (қазіргі Новая ауылы). Авам диалектісі кейде қосалқы диалектілерге де бөлінеді. Шындығында екі диалектінің айырмашылығы j дыбысының айтылуында (авам диалектісінде ол d’ болып өзгерген) және сөздік құрамындағы бірнеше айырмашылықтарға келіп, өзара түсіністікке кедергі келтірмейді.[2]
Жазуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Нганасан тілі көптеген дереккөздерде жазуы жоқ (немесе кенжелеп қалған жазуы бар) тіл ретінде сипатталады. Нганасан әліпбиінің жобасын кириллица негізінде Н.М. Терещенко (1986 ж.) әзірледі. Нганасан жазуының қолданысы шектеулі, оны тек Санкт-Петербургтің А.И. Герцен атындағы университетінде оқығандар ғана қолданады.[3]
Қазіргі нганасан әліпбиі:
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж | З з | З̌ з̌ |
| И и | Й й | ’’ | К к | Л л | М м | Н н | Ӈ ӈ | О о | Ө ө |
| П п | Р р | С с | Ç ç | Т т | У у | Ү ү | Ф ф | Х х | Ц ц |
| Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ә ә | Ю ю | Я я |
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Нганасан тілі. Тексерілді, 17 маусым 2025.
- ↑ Нганасан тілі. Тексерілді, 17 маусым 2025.
- ↑ Э.Д. Сүлейменова, Д.Х. Ақанова, Н.Ж. Шаймерденова «Қазақстан тілдері: әлеуметтік лингвистика анықтамалығы» — «Издательство Золотая Книга» ЖШС, 2020. — Б. 159. — 480 б. — ISBN 978–601–7988-21-0.