Ненецтер

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Ненецтер
Бүкіл халықтың саны

45 000

Ең көп таралған аймақтар
 Ресей

44 640 (2010)

Тілдері

Ненец тілі

Діні

христиан дінінің православие тармағы

Ненецтер (өз атауы – ненець, ненэй, ненець «нағыз адам» мағынасында (еск. самоед, юрак)) — Ресей Федерациясының солтүстік бөлігін мекендейтін халық. Қазан төңкерісіне дейінгі әдебиеттерде самоедтер, юрактар деген атпен де белгілі болды. Үш автономиялық округ (Ненец, Ямал-Ненец, Таймыр) пен Коми Республикасының аумағында тұрады. Жалпы саны 36 мыңдай (2004). Тундралық және ормандық топтарға бөлінеді. Ненец нганасан, энец, селькуп сияқты халықтармен туыстас. Ауыспалы орал нәсіліне жатады.

Тілі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Ненец тілі орал тіл шоғырының самодий тобына кіреді, тундралық (бұл диалектіде Ненецтердің көпшілігі сөйлейді) және ормандық диалектіге бөлінеді. Орыс тілі де кең тараған. Жазуы кириллица негізінде. Ненец тілі – Ямал-Ненец автономиялы округының мемлекеттік тілі (орыс тілімен қатар).[1]

Діні[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Ненецтер

Солтүстікте тұратын Ненецтердің арасында 19 ғасырдың ортасынан бастап христиан дінінің православие тармағы тараған, жергілікті наным-сенімдер де жақсы сақталған.[2]

Тарихы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Ненецтердің ата-бабалары б.з.б. 1-мыңжылдықта Ертіс пен Тобыл өзендерінің жағасындағы орманды-далалы аймақтар мен Алтай, Саян тауларының сілемдерін мекендеген. Ғұн, түркі, т.б. тайпалардың шабуылы нәтижесінде тайгалық және тундралық аудандарға қарай ығысып, мұндағы жергілікті тайпалармен араласқан. Кейінірек Ненецтердің құрамына угор және энец топтары енді.

Кәсібі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Дәстүрлі кәсіптері – аңшылық (қымбат терілі аңдар, бұғы, суда жүзетін құстарды аулау) пен балық аулау. 18 ғасырдың ортасынан бастап бұғы шаруашылығы негізгі кәсіпшілікке айналды. Дәстүрлі тұрғын үйлері – қыста бұғы терілерімен, жазда қайың қабықтарымен жабылатын сырықтардан құрастырылатын – чум.[3]

Мәдениеті[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Ненец фольклорының ең көп таралған жанры - ярабц пен сюдбабц эпикалық аңыздары. Олар ән айту арқылы орындалады, сондықтан олар көбінесе эпостық жырлар деп аталады. Сюдбабц туралы аңыздардың кейіпкерлері – өзіне әйел алып, халықпен жекпе-жекке шығып, қанды қырғынмен кек алатын алыптар. Ярабцта кейіпкердің қиын өмірі мен қайғы-қасіреті айтылады. Халық фольклорында жұмбақтар, бесік жыры, ярбцарка күнделікті әңгімелері, лаханако ертегілері бар. Лирикалық әндерде тұрақты мәтін болмайды, адамдар импровизация жасап, қазір ойларында не болса, соны айтады.

ненец баласы

Ненец киімінің негізгі мақсаты - қыста қатты аяздан және жазда қансорғыш жәндіктерден қорғау. Киім тігу үшін бұғы терісі қолданылады. Тігу алдында әйелдер шикізатты малдың жасына қарай сұрыптайды. Терінің қаңқаның қай бөлігінен алынғаны маңызды. Жаздың соңында алынған 3 айлық бұғы бұзауының терісі ерекше бағаланады. Ер адамдардың сырт киімдері (малица, сокуй) мен аяқ киімдері бұғы терісінен тігіледі. Ол өте жылы және басы мен денесін жақсы жылытады. Олар қызыл матамен қапталған, екі немесе үш қатарлы мыс түймелері бар былғары белдікпен өрілген, кестемен безендірілген. Әйелдердің қысқы тондары бұғы аяқтарының үстіңгі бөлігінен алынған терілерден - камустан жасалған. Тонның төменгі жағы поляр түлкі жүнінен тігіліп, жеңдеріне қолғаптар тігіледі.

Негізгі тағамдары – бұғы еті, балық. Ненецтер көбінесе бұғы етін тұздап, ұзақ уақыт сақтайды, мұндай етті шикі, ысталған, кептірілген күйде жейді. Асқазанның бір бөлігі, жүрек, тіл олар үшін дәмді тағам болып саналады. Табиғаты қатал жағдайда өмір сүру үшін адамдар шикі қан мен етті тұтынады, бұл өнімдер аштық пен шөлді қандырып қана қоймайды, сонымен қатар ағзаны айтарлықтай мөлшерде болатын пайдалы заттармен, В2 және С дәрумендерімен қанықтырады. Сондықтан ненецтер ешқашан цингамен ауыруымен ауырмайды. Бұқтырылған немесе қайнатылған бұғы етінен басқа сиыр етін, шошқа етін, теңіз жануарларын, тұщы су балықтарын жейді. Ненецтер сорпаны ұнмен пісіреді, бұқтырылған етті макарон өнімдерімен пісіреді. Гарнир ретінде күріш, макарон пайдаланады, диетада көкөністер өте сирек кездеседі. Сүйікті сусындары - шай, морс, компот. Сусындар жидектерден дайындалады. Кисель крахмал қосылған жидек шырынынан жасалған.[4]

Қазақстандағы ненецтер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Ненецтер Қазақстанға негізінен өткен ғасырдың орта шенінен бастап бастап, нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған. Қазақстандағы ненецтер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 83 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 7 адам.

Әдебиет[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  • Хомич Л.В., Ненцы, М.–Л., 1966; Долгих Б.О., Очерки по этнической истории ненцев и энцев, М., 1970.

Сілтемелер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК: Қазақстан этносаясаты мен тәжірибесінің терминдері мен ұғымдары. Нұр-Сұлтан, 2020. 181-бет. ISBN 978-601-287-224-8
  2. Қазақ Энциклопедиясы, 7 том 2 бөлім
  3. Қазақстан халқы. Энциклопедия. /Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева.- Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2016. 339-бет ISBN 978-601-7472-88-7
  4. https://travelask.ru/articles/nentsy-starinnye-zhiteli-severa Наталия Котоман.Ненцы — старинные жители Севера