Никколо Тарталья
| Никколо Тарталья | |
| Niccolò Tartaglia | |
 Никколо Тарталья | |
| Туған күні |
1499 жыл немесе 1500/1501 жылдар |
|---|---|
| Туған жері | |
| Қайтыс болған күні |
13 желтоқсан 1557 жыл |
| Қайтыс болған жері |
Венеция, Венеция республикасы |
| Азаматтығы |
Венеция республикасы |
| Ғылыми аясы | |
| Жұмыс орны | |
| Ғылыми атағы |
профессор |
| Альма-матер |
өздігінен үйренген |
| Атақты шәкірттері | |
| Несімен белгілі |
кубтық теңдеулерді шешу формуласы, баллистика негіздері, Тарталья үшбұрышы |
Никколо Тарталья (итал. Niccolò Tartaglia; 1499 – 1557) — өздігінен үйренген итальяндық математик, педагог және фортификациялық құрылыстар инженері.[1]
Өмірбаяны
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Брешиа қаласында дүниеге келген. Шын тегі — Фонтана (Fontana), ал «Тарталья» («тұтықпа») алғашқыда лақап аты болған. Нақты туған күні белгісіз, кейбір дереккөздерде 1500 жыл немесе 1501 жылдар деп көрсетіледі.[2] Атты пошташы болған әкесін Микелетто (Micheletto) деп атайтын. 1506 жылы әкесі қарақшының қолынан қаза тапты.[3]
1512 жылы (басқа мәліметтер бойынша 1500 жылдар шамасында[2]) француздар Брешианы басып алған кезде, Никколо анасымен бірге собор ішінде тығылып жан сақтайды. Сол сәтте француз солдаты оның бетінің төменгі бөлігіне (немесе тіліне) қылышпен соққы жасайды. Осы жарақаттың салдарынан оның сөйлеу қабілеті бұзылып, тұтықпа болып қалады.[4] Өмір бойы бетіндегі тыртықты жасыру үшін сақал қойып жүрген. Сол себепті жолдастары оны «Тарталья» (тұтықпа) деп атап кеткен, кейіннен бұл лақап ат оның ресми тегіне айналды.[5] 14 жасында ол қоғамдық хатшыға оқуға беріледі. Алайда анасының мұғалімге төлейтін ақшасы болмағандықтан, Тарталья оқуды ең басында-ақ тастап кетуге мәжбүр болады.[6] Үлкен табандылық пен төзімділіктің арқасында ол оқуды өз бетінше үйреніп шығады. Математикаға деген құштарлығы оянып, бұл ғылымды өздігінен меңгерген ол біліктілік емтиханын тапсырады. Кейін өзі де өзгелерге сабақ бере бастап, уақыт өте келе өз дәуірінің танымал математигіне айналады. Верона, Брешиа және Венеция университеттерінде дәріс оқыған.[7]
Ғылыми қызметі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Никколо Тарталья қалдырған еңбектерінде математика мәселелерімен қатар қолданбалы механика, баллистика және топографияның кейбір мәселелерін де қарастырған. Оның алғашқы шығармасы — Nuova scienza (1537) еңбегінде алғаш рет атылған снарядтың ұшу траекториясы туралы мәселе талданады. Тарталья траекторияның бүкіл ұзындығы бойында қисық сызық болатынын дәлелдеді, ал оған дейін снаряд траекториясы қисық сызықпен жалғасқан екі түзу сызықтан тұрады деп есептелген. Сондай-ақ ол ұшу қашықтығының ең үлкен мәні лақтыру бұрышы 45° болғанда жүзеге асатынын көрсетті. Бұдан басқа, бұл кітапта егістік жерлердің ауданын өлшеуге қатысты әртүрлі мәселелер қарастырылып, математик ойлап тапқан артиллериялық квадрантты қолдану алғаш рет сипатталған. Артиллерия мәселелерімен қатар Тарталья қалаларды нығайту және жалпы фортификация мәселелерімен де айналысты. Quesiti et invenzioni diverse (1546) атты еңбегінде ол жоспары теналь түріне ұқсас қамал маңы шебінің ерекше жүйесін ұсынды. Сонымен қатар, компас (буссоль) көмегімен топографиялық түсірілім жүргізу тәсілдерін қарастырып, куб теңдеулерді шешу әдісін ашу тарихын баяндады. La travagliata invenzione және Ragionamenti sopra la Travagliata invenzione (екеуі де 1551 жылы жарық көрген) еңбектерінде автор өзіне тиесілі деп санаған түрлі өнертабыстар туралы айтылады. Алайда олардың барлығы бұған дейін-ақ, 1550 жылы, Джероламо Карданоның De subtilitate кітабында баяндалған және сол ғалымға тиесілі.
Автордың ең көлемді еңбегі Generale trattato de numeri e misure (1556—1560) деп аталады. Онда арифметика, алгебра және геометрияның көптеген мәселелері жан-жақты қарастырылған. Тартальяның айтуынша, ол куб теңдеулерді шешудің жалпы алгоритмін өз бетінше ашқан, алайда бұл әдісті одан сәл бұрын Сципионе дель Ферро тапқан болатын. 1539 жылы Тарталья осы әдістің сипаттамасын Карданоға беріп, одан өз рұқсатынсыз жарияламауға ант алды. Соған қарамастан, 1545 жылы Кардано бұл алгоритмді Ұлы өнер (Ars Magna) атты еңбегінде жариялап жіберді. Соның нәтижесінде бұл әдіс математика тарихына «Кардано формуласы» деген атаумен енді.
Тарталья шынымен де дель Ферроның әдісін өз бетінше ашты ма деген мәселе бірнеше рет талқыланған. Кейбір зерттеушілер Тарталья қандай да бір жолмен дель Ферроның жазбаларына қол жеткізген болуы мүмкін деген болжам айтқан. Бұл жорамалдың жанама дәлелі ретінде тарихшылар Тартальяның басқа аса ірі математикалық жетістіктерінің болмағанын келтірген. Алайда бұл болжамды растайтын тікелей дәлелдер табылған жоқ.