Новиаль

Новиаль Новиаль туы
Өз атауы:	novial
Классификация
Жазуы:	латын әліпбиі негізінде
Тіл коды
ISO 639-1:	—
ISO 639-2:	—
ISO 639-3:	nov
Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика

Новиаль немесе новиал (өз атауы — novial) — даниялық тілші Отто Есперсен 1928 жылы жасаған халықаралық көмекші тіл. Тіл әртүрлі ана тілінде сөйлейтін адамдардың халықаралық қарым-қатынасын жеңілдетуге арналған. Новиальдың сөздік қоры негізінен роман және герман тілдерінен алынған, ал оның аналитикалық грамматикасына ағылшын тілі мен қазіргі скандинав тілдерінің синтаксистік құрылысы елеулі ықпал етті.

Новиаль эсперанто мен идо тәрізді жүйелілігі жоғары жоспарлы тілдер мен сөздері табиғи еуропалық тілдерге сырттай ұқсайтын интерлингве және кейінгі интерлингва сияқты натуралистік жобалардың аралығындағы тіл ретінде сипатталады. Есперсен тілдің грамматикасын мүмкіндігінше қарапайым әрі тұрақты етуге, сонымен бірге халықаралық сөздердің табиғи қалпын сақтауға тырысты.

Тілдің бастапқы нормасы Есперсеннің 1928 жылғы An International Language кітабында баяндалды. 1930 жылы шыққан Novial Lexike сөздігінде лексика мен грамматиканың кейбір тұстары өзгертілді. 1930-жылдары Есперсен мен новиальшылдар жаңа реформалар ұсынды, сондықтан «новиаль» атауы бір-бірінен емле және жекелеген грамматикалық белгілері бойынша ерекшеленетін бірнеше тарихи нұсқаны қамтиды.

Қазіргі кезде новиальдың мемлекеттік немесе халықаралық ұйымдарда ресми мәртебесі жоқ. Оны пайдаланушылар саны жөнінде сенімді санақ жүргізілмейді; тіл шағын халықаралық интернет қауымдастығында, жоспарлы тілдер тарихын зерттеуде және Уикипедияның новиаль тіліндегі бөлімінде қолданылады. Новиальға белсенді nov коды берілген.

Атауы

Novial атауы новиаль тіліндегі novi («жаңа») сөзі мен ағылшын тіліндегі International Auxiliary Language — «халықаралық көмекші тіл» тіркесінің IAL қысқартуының бірігуінен жасалған. Осылайша атауды шартты түрде «жаңа халықаралық көмекші тіл» деп түсіндіруге болады.

Қазақ тілінде тіл атауы орыс тіліндегі дәстүр бойынша көбіне новиаль түрінде беріледі. Түпнұсқаның айтылуы мен жазылуына жақынырақ новиал нұсқасы да қолданылады.

Тарихы

Алғышарттары

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында волапюк, эсперанто, идо және басқа халықаралық көмекші тіл жобалары пайда болды. Есперсен халықаралық тіл мәселесіне кәсіби тілші ретінде қатысты. Ол 1907 жылы Парижде жұмыс істеген Халықаралық көмекші тілді қабылдау жөніндегі делегацияның жұмысына араласып, кейін эсперантоның реформаланған нұсқасы ретінде пайда болған идо тілін қолдады.

Есперсен 1907—1910 жылдары Идо академиясының төрағасы болды. Алайда уақыт өте келе ол идоның сөз түрлендіру жүйесі мен бірқатар жасанды белгілерін сынға алды. Оның пікірінше, халықаралық тіл бір жағынан жүйелі және үйренуге жеңіл, екінші жағынан кең таралған тілдерді білетін адамдарға табиғи әрі таныс болуы керек еді.

1928 жылғы алғашқы нұсқа

1928 жылы Есперсен Лондонда An International Language кітабын жариялады. Еңбекте жаңа тілдің дыбыс жүйесі, емлесі, сөз таптары, сөйлем құрылысы, сөзжасамы және сөздік қорды іріктеу қағидалары түсіндірілді.

Есперсен тіл жасауда «ең көп адам үшін ең үлкен жеңілдік» қағидасын ұстанды. Ол халықаралық сөздердің барынша кең таралған тұлғаларын таңдауға, қажетсіз грамматикалық категорияларды алып тастауға және сөздердің сөйлемдегі қызметін көбіне сөз тәртібі мен көмекші сөздер арқылы білдіруге ұмтылды.

Алғашқы новиальда:

• етістіктер жақ пен санға қарай өзгермеді;
• зат есімдерде міндетті табыс септік жалғауы болмады;
• грамматикалық тек категориясы қолданылмады;
• көптік мағына тұрақты жалғаулар арқылы жасалды;
• шақтар мен райлардың көбі көмекші етістіктермен берілді;
• сөздік қор роман және герман тілдеріндегі халықаралық түбірлерден құрылды.

1930 жылғы сөздік

1930 жылы Есперсен Novial Lexike атты ағылшын–француз–неміс–новиаль сөздігін шығарды. Бұл еңбек жай ғана сөздік емес, тілдің екінші нормативтік кезеңі болды. Онда 1928 жылғы кейбір сөздер мен тұлғалар өзгертіліп, туынды сөздер жүйесі кеңейтілді.

1930 жылғы норма кейінгі новиальшылардың едәуір бөлігі үшін негізгі классикалық үлгіге айналды. Қазіргі оқу материалдарының көпшілігі 1928 және 1930 жылдардағы ережелерді біріктіріп береді.

Mondo және Novialiste журналдары

1920-жылдардың соңында Стокгольмде шыққан Mondo журналы новиальды насихаттайтын негізгі басылымға айналды. Онда Есперсеннің мақалалары, аудармалар, хаттар, грамматикалық ұсыныстар және халықаралық тіл қозғалысы туралы пікірталастар жарияланды.

1934 жылы журналдың атауы Novialiste болып өзгертілді. Басылым новиаль қауымдастығының пікірталас алаңы қызметін атқарып, 1939 жылға дейін шығып тұрды. Журнал төңірегіндегі авторлар тілді табиғи халықаралық сөздерге жақындатуды және оның емлесін қайта қарауды ұсынды.

1934 жылғы реформа

1934 жылы Есперсен Plubonisat Novial («Жетілдірілген новиаль») атты еңбегінде бірқатар өзгерістерді ұсынды. Ең маңызды өзгеріс екі параллель емле қағидасының пайда болуы еді:

• фонетикалық новиаль — сөздердің айтылуы мен жазылуының бір-біріне барынша сәйкес болуын сақтады;
• орфографиялық немесе этимологиялық новиаль — халықаралық сөздердің латын, француз, ағылшын және басқа еуропалық тілдердегі дәстүрлі жазылуына жақындады.

Этимологиялық нұсқада c, z сияқты әріптердің қолданылуы кеңейіп, кейбір түбірлердің жазылуы өзгерді. Бұл сөздерді Батыс Еуропа тілдерін білетіндер үшін танымалырақ етті, бірақ бастапқы «бір дыбыс — бір таңба» қағидасын әлсіретті. Реформа тіл қауымдастығында толық бірлікке қол жеткізбеді.

1935—1939 жылдардағы өзгерістер

1930-жылдардың екінші жартысында швед новиальшысы Вальтер Альстедт және басқа авторлар Есперсенмен бірге тілдің жаңа нормаларын талқылады. 1937 жылы тіл мәселелерін қарастыратын Lingue-Jurie алқасы құрылды. Есперсеннің Pri reformes in Novial еңбегінде әрі қарайғы өзгерістер ұсынылды.

Осы кезеңдегі нұсқаларда:

• емле табиғи еуропалық үлгілерге жақындай түсті;
• кейбір көмекші етістіктер мен есімдіктер өзгертілді;
• туынды жұрнақтардың саны артты;
• новиаль мен интерлингве арасындағы ұқсастық күшейді.

Үздіксіз өзгерістер тілдің тұрақты нормасын қалыптастыруды қиындатты. Екінші дүниежүзілік соғыс халықаралық байланыстарды үзіп, Novialiste журналының жабылуына және ұйымдасқан қозғалыстың әлсіреуіне әкелді.

Есперсен қайтыс болғаннан кейін

Отто Есперсен 1943 жылы қайтыс болды. Тілдің негізгі жасаушысы мен беделді үйлестірушісінен айырылғаннан кейін новиаль қозғалысы ұзақ уақыт бойы белсенді қызмет атқармады. Кейбір бұрынғы новиальшылар кейін интерлингве немесе IALA интерлингвасын қолдауға көшті.

1940-жылдары Генри Джейкоб новиальдың грамматикасы мен тарихына арналған еңбектер жариялады. Алайда тіл эсперанто, идо немесе интерлингве көлеміндегі тұрақты халықаралық ұйым құра алмады.

1990-жылдардағы қайта жандану

1990-жылдары интернеттің таралуымен новиальға қызығушылық қайта оянды. Жаңа электрондық пошта топтары, веб-сайттар, сөздіктер және оқу мәтіндері пайда болды. Бұл кезеңде классикалық 1928/1930 нормасын қалпына келтірумен қатар, оны жаңарту жобалары да жасалды.

Солардың ішіндегі ең белгілісі — Novial 98. Оның жақтастары классикалық новиальдың сөздік қорын сақтай отырып, бірқатар емле және грамматикалық өзгерістер ұсынды. Кей нұсқаларда:

• w және z әріптерінің қолданылуы кеңейтілді;
• тұйық етістікке арнайы -r көрсеткіші ұсынылды;
• келер шақтың көмекші етістігі өзгертілді;
• созылыңқы қимылды білдіретін жаңа құрылымдар енгізілді.

Novial 98 ешқашан бүкіл қауымдастық міндетті түрде қабылдаған ресми норма болған жоқ. Сондықтан қазіргі мәтіндерде классикалық новиаль, 1930-жылдардағы реформалық нұсқалар және Novial 98 белгілері қатар кездесуі мүмкін.

Кейінгі туынды жобалар

Новиальдың негізінде немесе оның ықпалымен бірнеше шағын жоба жасалды:

• Novial Pro — Маркос Франко ұсынған жаңартылған нұсқа;
• Eurial — Б. Филлип Йонссон жасаған еуропалық көмекші тіл жобасы;
• NovIALA — новиальды IALA интерлингвасымен жақындастыруға талпынған жоба;
• Noviali Interlingue Modernizat — новиаль мен интерлингве ерекшеліктерін біріктіруге бағытталған нұсқа.

Бұл жобалардың ешқайсысы классикалық новиальды толық ығыстырған жоқ.

Жіктелуі және типологиялық сипаты

Новиаль — табиғи тілдерден кейін жасалған апостериорлық жоспарлы тіл. Оның негізгі лексикалық материалдары бұрыннан бар еуропалық тілдерден алынған. Сондықтан ол түбірлері алдын ала ойдан шығарылған априорлық тілдерге жатпайды.

Құрылымдық тұрғыдан новиаль:

• негізінен аналитикалық тіл;
• сөздердің грамматикалық қызметін көбіне сөз тәртібі және көмекші сөздер арқылы білдіреді;
• сөз түрлендіру көрсеткіштерінің саны аз;
• етістікте жақтық және сандық қиысуды қолданбайды;
• сөзжасамда тұрақты жұрнақтар жүйесіне сүйенеді;
• негізгі сөйлем үлгісі ретінде бастауыш–баяндауыш–толықтауыш тәртібін қолданады.

Жоспарлы тілдер типологиясында новиальды кейде гипосхемалық тіл деп сипаттайды. Оның жұрнақтары табиғи тілдерден алынғанымен, жаңа тілдің ішінде олар бастапқы тілдерге қарағанда жүйелірек әрі өнімдірек қолданылады. Осы жағынан новиаль қатаң схемалық эсперанто мен сөздерді табиғи қалпында қабылдайтын интерлингве арасындағы аралық орынды алады.

Фонологиясы

Новиальдың дыбыс жүйесі Батыс Еуропа тілдерінде жиі кездесетін және халықаралық қолданысқа қолайлы дыбыстардан құралған. Айтылымда сөйлеушінің ана тіліне байланысты шектеулі нұсқалыққа жол беріледі.

Дауысты дыбыстар

Негізгі жүйеде бес дауысты фонема бар:

Әріп	Халықаралық фонетикалық әліпбидегі жуық мәні	Ескерту
a	/a/	Ашық дауысты
e	/e/ немесе /ɛ/	Ашық не қысаңырақ айтылуына рұқсат етіледі
i	/i/	Қысаң алдыңғы дауысты
o	/o/ немесе /ɔ/	Ашық не қысаңырақ айтылуына рұқсат етіледі
u	/u/	Қысаң артқы дауысты

Дауыстылардың ұзақтығы сөз мағынасын өзгертпейді. Әдетте әрбір жазылған дауысты жеке буын құрайды, алайда қатар келген дауыстылар сөйлеу қарқынына қарай дифтонг тәрізді айтылуы мүмкін.

Дауыссыз дыбыстар

Негізгі дауыссыздарға /p, b, t, d, k, g, f, v, s, h, m, n, l, r, j/ дыбыстары, сондай-ақ /t͡ʃ/, /d͡ʒ/, /ʃ/ тәрізді дыбыстар кіреді. /ŋ/, /ʒ/ және /w/ дыбыстары кейбір халықаралық сөздерде, жалқы есімдерде немесе кейінгі нұсқаларда кездесуі мүмкін.

ch және sh диграфтарының айтылуында нұсқалық бар. Мысалы, chokolate сөзі сөйлеушінің тілдік ортасына қарай /t͡ʃokoˈlate/ немесе /ʃokoˈlate/ түрінде айтылуы мүмкін.

r дыбысының діріл, бір соққылы немесе көмейлік айтылуы мағынаны ажыратпайды. Негізгі талап — сөздердің бір-бірінен анық ажыратылуы.

Екпін

Классикалық ереже бойынша екпін сөздің соңғы дауыссызының алдындағы дауыстыға түседі. Алайда -d, -m, -n, -s тәрізді грамматикалық жалғаулар екпінді анықтауда есепке алынбайды. Сондықтан:

• bóni — «жақсы»;
• bónim — «жақсы түрде»;
• apérta — «ашу»;
• apértad — «ашты».

Басқаша айтқанда, екпін сөз түбірінің соңғы дауыссызының алдындағы дауыстыда сақталады.

Жазуы және емлесі

Новиаль латын әліпбиімен жазылады. Классикалық әліпбиде мына 25 әріптер беріледі:

A a	B b	C c	D d	E e
F f	G g	H h	I i	J j
K k	L l	M m	N n	O o
P p	Q q	R r	S s	T t
U u	V v	X x	Y y	Z z

1928/1930 нормасында w әрпі қолданылмады. c мен z көбіне жалқы есімдерде, халықаралық таңбаларда немесе шығу тегі айқын сөздерде кездесті. q негізінен qu тіркесінде қолданылып, /k/ немесе /kw/ тәрізді айтылды. x әрпі /ks/, кейде /gz/ дыбыстарына сәйкес келді.

Классикалық емленің басты мақсаты — сөздің айтылуын жазылуынан оңай анықтау. Дегенмен Есперсен абсолютті фонемалық емледен гөрі халықаралық танымалдыққа да мән берді.

1934 жылғы этимологиялық нұсқада сөздердің латын және батысеуропалық тұлғаларына жақын жазылуына көбірек мүмкіндік берілді. Мысалы, фонетикалық нұсқада k немесе s арқылы берілетін кейбір дыбыстар этимологиялық нұсқада c әрпімен жазыла алды. Осыдан кейін бір сөздің әр кезеңге жататын бірнеше жазылуы кездесетін болды.

Сөздік қоры

Новиаль сөздік қорының негізгі қайнарлары:

• ағылшын тілі;
• француз тілі;
• неміс тілі;
• латын тілі және одан тараған роман тілдері;
• скандинав тілдері;
• эсперанто, идо және интерлингве сияқты бұрынғы жоспарлы тілдер.

Есперсен сөз таңдағанда мына өлшемдерді ескерді:

1. түбірдің бірнеше ірі тілде танымал болуы;
2. сөздің айтылуының жеңілдігі;
3. басқа сөздермен шатасу қаупінің аздығы;
4. одан туынды сөздер жасау мүмкіндігі;
5. халықаралық ғылыми және мәдени терминологиямен үйлесуі.

Сондықтан новиальдағы көптеген сөздер еуропалық тілдерді білетін адамға бірден немесе шамамен түсінікті:

Новиаль	Мағынасы	Туыстас халықаралық тұлғалар
nasion(e)	ұлт	nation, nation, Nation
familie	отбасы	family, famille, Familie
sientie	ғылым	science, scienza
libre	кітап	libro, livre
protekte	қорғау	protect, protéger
universali	әмбебап, жалпы	universal, universel

Тілдің еуропалық негізі оны роман және герман тілдерінде сөйлейтіндерге салыстырмалы түрде таныс етеді. Сонымен бірге бұл ерекшелік новиальдың еуроорталық сипаты туралы сынға негіз болған.

Сөзжасамы

Новиальда табиғи тілдерден алынған, бірақ мағыналары біршама тұрақтандырылған жұрнақтар мен қосымшалар қолданылады.

Негізгі префикстер

Префикс	Мағынасы	Мысал
pre-	бұрын, алдын ала	previda — алдын ала көру
anti-	қарсы	antimilitariste — антимилитарист
non-	болымсыздық	nonposibli — мүмкін емес
des-	қарама-қарсы әрекет немесе сапа	desobedia — бағынбау
dis-	бөлу, жан-жаққа тарату	disdona — таратып беру
mis-	қате, дұрыс емес	mispronuntia — қате айту
ri-	қайталау, қалпына келтіру	riforma — қайта құру
retro-	кері бағыт	retroaktiv — кері күші бар
ex-	бұрынғы	ex-presidente — бұрынғы президент
pseudo-	жалған	pseudo-sientie — жалған ғылым

Негізгі суффикстер

Суффикс	Қызметі	Мысал
-eso	күйді немесе абстрактілі сапаны білдіреді	vereso — ақиқаттық
-o	әрекет атауын жасайды	ploro — жылау
-(t)ione	әрекет, үдеріс немесе нәтиже	evolutione — эволюция
-um	әрекет нәтижесінде жасалған зат	printatum — басылған материал
-ure	әрекеттің өнімі немесе нәтижесі	pikture — сурет
-ere	әрекетті атқарушы адам	bakere — наубайшы
-iste	мамандық немесе ағым жақтаушысы	dentiste — тіс дәрігері
-isme	ілім, бағыт немесе жүйе	sosialisme — социализм
-ia	ел, сала немесе қызмет орны	Anglia — Англия
-torie	әрекет өтетін орын	observatorie — обсерватория
-aro	жинақ немесе топ	vortaro — сөздік қор
-ide	ұрпақ, мұрагер	regide — патша ұрпағы

Жұрнақтардың табиғи тілдердегі мағыналары әрдайым бірдей емес. Новиальда олар мүмкіндігінше бір мағынада және жаңа сөз жасауға жарамды тұрақты үлгі ретінде қолданылады.

Грамматикасы

Новиаль грамматикасы негізінен аналитикалық және тұрақты. Сөздердің грамматикалық қызметін сөз тәртібі, артикльдер, демеуліктер, предлогтар және көмекші етістіктер білдіреді.

Артикльдер

Белгілілік артиклі — өзгермейтін li:

li libre — кітап, белгілі бір кітап.

Белгісіздік артиклі жоқ. Қажет болған жағдайда «бір» мағынасындағы un қолданыла алады:

un libre — бір кітап.

de және a предлогтары li артиклімен қысқарып біріге алады:

• de + li → del;
• a + li → al.

Зат есім

Зат есімдер жекеше түрде көбіне -e, -a, -o, -u немесе -um дыбыстарына аяқталады.

Көптік жалғауы:

• дауыстыдан кейін — -s;
• дауыссыздан кейін — -es.

Мысалы:

• hunde — ит;
• hundes — иттер;
• nation — ұлт;
• nationes — ұлттар.

Кей жағдайда жекеше көрсеткішін түсіру арқылы сан жағынан жалпылама мағына беріледі:

leone — арыстан;

leon es kruel — «арыстан қатыгез» немесе жалпы «арыстандар қатыгез».

Жанды атаулардың тұлғалары

Адамдар мен жануарларды білдіретін сөздерде биологиялық жынысты көрсетуге болады:

• -e — жынысы көрсетілмеген немесе ортақ тұлға;
• -o — еркек жынысты тұлға;
• -a — әйел жынысты тұлға.

Мысалы, сын есім түбірінен:

• bon-e — жақсы адам, жынысы белгісіз;
• bon-o — жақсы ер адам;
• bon-a — жақсы әйел.

Бұл грамматикалық тек емес: жансыз заттардың барлығы міндетті түрде ер немесе әйел тегіне бөлінбейді.

Септік қатынастары

Новиальда толық септелу жүйесі жоқ.

Ілік немесе тәуелділік қатынасы:

• de предлогы арқылы;
• -n, дауыссыздан кейін -en жалғауы арқылы беріледі.

Мысалы:

li libre de me — менің кітабым;

men libre — менің кітабым.

Табыс септігінің арнайы көрсеткіші әдетте қолданылмайды, өйткені тура толықтауыш баяндауыштан кейін келеді. Екіұштылық туған жағдайда:

• -m, дауыссыздан кейін -em;
• немесе em предлогы қолданылады.

Көпше тұлғадағы теориялық табыс көрсеткіштері — -sem және -esem. Есперсен бұл көрсеткішті қажетсіз жерде қолданбауға кеңес берген.

Барыс немесе жанама толықтауыш қатынасы a предлогымен беріледі:

li matra dona kukes a sen filies — ана балаларына тәтті нан береді.

Сын есім

Сын есімдердің негізгі көрсеткіші — -i. Айтылуы қиындық туғызбаса және басқа сөзбен шатаспаса, соңғы -i түсірілуі мүмкін:

• boni немесе bon — жақсы;
• grandi немесе grand — үлкен.

Сын есім:

• зат есімнің санына қарай өзгермейді;
• биологиялық жынысқа қарай қиыспайды;
• әдетте анықтайтын зат есімнің алдында келеді.

Мысалы:

bon libre — жақсы кітап;

bon libres — жақсы кітаптар.

Зат есім түсірілгенде сын есімге заттық тұлға жалғанады:

• bone — жақсы адам;
• bono — жақсы ер адам;
• bona — жақсы әйел;
• bonu — жақсы нәрсе;
• bonum — жақсылық.

Есімдіктер

Жақ	Жекеше	Көпше
Бірінші жақ	me	nus
Екінші жақ	vu	vus
Үшінші жақ, ортақ	le	les
Үшінші жақ, ер жынысты	lo	los
Үшінші жақ, әйел жынысты	la	las
Үшінші жақ, жансыз немесе бейтарап	lu	lus

Бастауыш пен тура толықтауыш қызметіндегі есімдіктердің негізгі тұлғасы бірдей:

me observa vu — мен сені бақылап тұрмын;

vu observa me — сен мені бақылап тұрсың.

Тәуелдік тұлғалар -n немесе -en арқылы жасалады:

• men — менің, менікі;
• vun — сенің немесе сіздің;
• len — оның;
• lon — оның, ер адамдікі;
• lan — оның, әйел адамдікі;
• nusen — біздің;
• vusen — сіздердің;
• lesen, losen, lasen — олардың.

Өздік есімдігі — se:

lo admira se — ол өзін мақтан тұтады.

Жалпылама-жақтық есімдік — on:

on parla novial — новиаль тілінде сөйлейді немесе адамдар новиаль тілінде сөйлейді.

Өзаралық мағына mutu сөзімен білдіріледі. Қатыстық есімдіктің негізгі тұлғасы — kel:

li libre kel vu lekte — сіз оқып жатқан кітап.

Сілтеу және белгісіздік сөздері

Новиальда сын есім мен есімдік қызметін атқара алатын анықтауыш сөздер бар:

• disi — бұл;
• ti — сол;
• qui — қайсы;
• kelki — кейбір;
• irgi — әлдебір;
• chaki — әрбір;
• omni — барлық;
• nuli — ешбір;
• poki — аздаған;
• multi — көп;
• tali — сондай;
• quali — қандай;
• tanti — сонша;
• quanti — қанша.

Оларға зат есім тұлғалары жалғанып, дербес есімдіктер жасалады: omnes — барлығы, nulum — ештеңе, disum — бұл нәрсе.

Сан есім

Негізгі есептік сандар:

Сан	Новиаль	Сан	Новиаль
1	un, uni	6	six
2	du	7	sep
3	tri	8	ok
4	quar	9	nin
5	sink	10	dek

Ондықтар -anti жұрнағымен жасалады:

• duanti — 20;
• trianti — 30;
• quaranti — 40.

Ірі сандар:

• sent — 100;
• mil — 1000;
• milione — 1 000 000;
• milyare — 1 000 000 000;
• bilione — 1 000 000 000 000.

Реттік сан -esmi арқылы жасалады:

• unesmi — бірінші;
• duesmi — екінші;
• triesmi — үшінші.

Үстеу

Кейбір үстеулер дербес түбір түрінде келеді:

• nun — қазір;
• bald — жақында;
• hir — мұнда;
• dar — онда;
• anke — сондай-ақ;
• nur — тек;
• tre — өте.

Сын есімнен үстеу көбіне -m жалғауымен жасалады:

• boni — жақсы;
• bonim — жақсы түрде;
• rapidi — жылдам;
• rapidim — жылдам түрде.

Күрделі үстеулерде мына компоненттер қолданылады:

• -tem — уақыт: nultem — ешқашан;
• -foy — рет: dufoy — екі рет;
• -lok — орын: omnilok — барлық жерде;
• -man — амал: altriman — басқа жолмен.

Көптеген предлогтан -u арқылы мекендік немесе бағыттық үстеу жасалады:

• in — ішінде, ал inu — іште;
• ante — алдында, ал anteu — бұған дейін;
• proxim — жанында, ал proximu — жақын жерде.

Етістік

Етістік тұлғасы жаққа және санға қарай өзгермейді:

me protekte — мен қорғаймын;

lo protekte — ол қорғайды;

nus protekte — біз қорғаймыз.

Етістіктің негізгі тұлғасы көбіне -a дыбысына аяқталады: ama — сүю, vida — көру, sava — білу, rida — күлу. Халықаралық туынды тұлғаларды сақтау үшін -e, -i, -u аяқталатын етістіктер де бар: protekte, audi, konstitu. Жиі қолданылатын es — «болу» және mus — «тиіс болу» етістіктері дауыссызға аяқталады.

Негізгі түбір мәнмәтінге қарай тұйық етістік, осы шақ немесе бұйрық рай қызметін атқара алады:

• vida — көру;
• lo vida — ол көреді;
• vida! — көр!

Грамматикалық мағына	Новиальдағы үлгі	Қазақша мағынасы
Негізгі тұлға	protekte	қорғау
Осы шақ	me protekte	мен қорғаймын
Жедел өткен шақ	me did protekte немесе me protekted	мен қорғадым
Аяқталған осы шақ	me ha protekte	мен қорғап қойдым
Бұрынғы аяқталған шақ	me had protekte	мен қорғаған едім
Келер шақ	me sal protekte немесе me ve protekte	мен қорғаймын, қорғайтын боламын
Аяқталған келер шақ	me sal ha protekte	мен қорғап қойған боламын
Өткендегі келер шақ	me saled protekte	мен қорғағалы жатқан едім
Шартты рай	me vud protekte	мен қорғар едім
Аяқталған шартты рай	me vud ha protekte	мен қорғаған болар едім
Бұйрық рай	protekte!	қорға!
Қалау райы	mey lo protekte	ол қорғасын, қорғағай

Жедел өткен шақтың екі баламалы тәсілі бар:

• аналитикалық did + түбір;
• синтетикалық -(e)d жалғауы.

Есімшелер

Белсенді есімше -(e)nt(i) арқылы жасалады:

• amant(i) — сүйетін;
• protektent(i) — қорғайтын.

Ырықсыз немесе өткен шақтық есімше -t(i) арқылы жасалады:

• amat(i) — сүйілген;
• protektet(i) — қорғалған.

Есімшелер сын есім тәрізді қолданылып, қажет болғанда зат есім тұлғаларын қабылдай алады:

• amanti — сүйетін;
• amanto — ғашық ер адам;
• marito — күйеу;
• marita — әйел, жұбай.

Ырықсыз етіс

Новиаль өзгеріс үдерісін білдіретін ырықсыз етіс пен нәтижелік күйді ажыратады.

Әрекет үстіндегі немесе қалыптасу ырықсызы bli + етістік түбірі арқылы жасалады:

li libre bli venda — кітап сатылып жатыр.

Нәтижелік күй es + ырықсыз есімше арқылы жасалады:

li libre es vendat — кітап сатылған.

Бұл айырмашылық герман тілдеріндегі «болу» және «болып қалу» құрылымдарына ұқсайды.

Сөз тәртібі

Негізгі сөз тәртібі:

Бастауыш — баяндауыш — тура толықтауыш — өзге толықтауыштар.

Мысалы:

li matra dona kukes a sen filies — ана балаларына тәтті нан береді.

Сөз тәртібі грамматикалық қатынастарды білдіретіндіктен, тура толықтауыш баяндауыштан кейін орналасады. Есімдік толықтауыш та осы орында тұрады:

me vida lo — мен оны көремін.

Бүкіл сөйлемді терістейтін non баяндауыштың алдында келеді:

li matra non dona li kukes — ана тәтті нандарды бермейді.

Салыстыру шырайлары

Теңдік, артықтық және кемдік салыстырулары:

• tam ... kam — ... сияқты;
• plu ... kam — ...-дан артық;
• min ... kam — ...-дан кем.

Мысалы:

lo es tam grandi kam sen visino — ол көршісі сияқты бойшаң;

la es plu beli kam sen fratra — ол сіңлісінен немесе әпкесінен әдемірек;

Pierre kurse min rapidim kam Paul — Пьер Польге қарағанда баяуырақ жүгіреді.

Күшейтпелі шырай:

• maxim — ең;
• minim — ең аз.

Мысалы:

lo es li maxim inteligenti ek li skole — ол мектептегі ең зерек адам.

Новиальдың негізгі тарихи нұсқалары

Нұсқа	Кезеңі	Негізгі ерекшелігі
1928 жылғы новиаль	1928	An International Language кітабында берілген бастапқы фонетикалық және аналитикалық жүйе
1930 жылғы новиаль	1930 жылдан бастап	Novial Lexike сөздігіндегі түзетілген сөздік қор мен грамматика
Фонетикалық новиаль	1934 жылдан бастап	Айтылу мен жазылудың жақын сәйкестігін сақтаған нұсқа
Орфографиялық новиаль	1934 жылдан бастап	Халықаралық сөздердің тарихи және этимологиялық жазылуына жақындатылған нұсқа
Реформаланған новиаль	1937—1939	Lingue-Jurie талқылаған, интерлингвеге жақындай түскен жүйелер
Novial 98	1990-жылдардың соңы	Интернет дәуірінде жасалған жаңартылған нұсқа

Бірыңғай қазіргі академия болмағандықтан, «дұрыс новиаль» ұғымы қолданылатын тарихи нормаға байланысты. Ғылыми сипаттамаларда әдетте 1928 және 1930 жылдардағы классикалық жүйе бастапқы негіз ретінде алынады.

Басқа жоспарлы тілдермен салыстырылуы

Эсперантомен салыстырғанда

Новиальда эсперантодағыдай барлық зат есімге міндетті бір ғана аяқталым берілмейді. Табыс септігі міндетті емес, ал сын есім зат есіммен сан және септік жағынан қиыспайды. Сөздік қор халықаралық батысеуропалық тұлғаларға көбірек жақындатылған.

Эсперантоның артықшылығы — оның нормасының тұрақтылығы, кең әдебиеті және ірі сөйлеушілер қауымдастығы. Новиальдың артықшылығы ретінде кей еуропалықтар үшін сөздердің табиғи таныстығы мен аналитикалық грамматикасы аталады.

Идомен салыстырғанда

Новиаль идоның халықаралық сөздер мен тұрақты сөзжасамға негізделу қағидаларын жалғастырды. Бірақ Есперсен идоның міндетті сөз табы көрсеткіштерін және кейбір флексиялық тұлғаларын қажетсіз деп санады. Новиаль синтаксистік қатынастарды сөз тәртібімен беруге көбірек сүйенеді.

Интерлингвемен және интерлингвемен салыстырғанда

Новиаль мен интерлингве халықаралық роман-герман лексикасын табиғи тұлғаларда беруге ұмтылады. Алайда классикалық новиальдың грамматикасы мен туынды сөздер жүйесі интерлингвеге қарағанда реттірек.

IALA интерлингвасы сөздерді бірнеше бақылау тілінде кездесетін тарихи халықаралық тұлғалары бойынша іріктейді. Новиальда Есперсеннің жеке таңдауы және үйрену жеңілдігіне бағытталған өзгерістер көбірек байқалады.

Қолданылуы және қазіргі жағдайы

Новиаль ешбір мемлекеттің, аумақтың немесе халықаралық ұйымның ресми тілі емес. Тілді меңгерген адамдар саны туралы тексерілген қазіргі статистика жоқ. Әртүрлі интернет деректеріндегі шағын сандар ресми санаққа емес, белсенді қауым мүшелерінің шамамен бағалауына негізделген.

Тіл мына салаларда қолданылады:

• жоспарлы тілдер тарихын зерттеуде;
• электрондық хат алмасу мен интернет форумдарында;
• көркем және діни мәтіндерді аударуда;
• грамматикалық тәжірибелерде;
• новиаль тіліндегі Уикипедия мен басқа Wikimedia жобаларында.

Новиаль тіліндегі Уикипедия 2006 жылғы 30 қыркүйекте жеке бөлім ретінде ашылды. 2026 жылғы 11 шілдедегі көрсеткіш бойынша онда шамамен 2069 мақала, соңғы 30 күнде өңдеу жасаған 18 белсенді қатысушы және 2 әкімші болған. Мақалалар саны жекелеген беттердің жасалуы немесе жойылуына байланысты күн сайын өзгеріп отырады.

Интернет новиальдың тарихи еңбектерін цифрландыруға, әр кезеңдегі нормаларды салыстыруға және географиялық тұрғыдан бір-бірінен алыс пайдаланушылардың байланысуына мүмкіндік берді. Соған қарамастан тіл қауымдастығы эсперанто, интерлингва және идо қауымдастықтарымен салыстырғанда өте шағын.

Бағалануы және сын-пікірлер

Новиальдың интерлингвистика тарихындағы маңызы оның сөйлеушілер санына ғана байланысты емес. Тілді кәсіби тілші жасаған және оның әрбір негізгі шешімі арнайы еңбекте салыстырмалы тілдік дәлелдермен түсіндірілген. Есперсен дыбыстарды, түбірлерді, сөз тәртібін және грамматикалық көрсеткіштерді таңдауда еуропалық тілдердің даму тарихына сүйенді.

Новиальдың жақтастары оның мына қасиеттерін атап көрсетеді:

• грамматикасының аналитикалық және салыстырмалы түрде қарапайым болуы;
• етістіктің жақ пен санға қарай өзгермеуі;
• міндетті табыс септігінің болмауы;
• халықаралық сөздердің танымал тұлғаларын қолдануы;
• биологиялық жынысты қажет болған жағдайда ғана көрсетуі;
• жүйелілік пен табиғилықты ұштастыруға талпынысы.

Сыншылар мыналарды көрсетеді:

• сөздік қордың роман және герман тілдеріне шектен тыс тәуелділігі;
• еуропалық емес тілдерде сөйлейтіндер үшін сөздердің бірдей дәрежеде таныс болмауы;
• 1928, 1930, 1934 және кейінгі нормалар арасындағы айырмашылықтар;
• Есперсеннің көзі тірісінде де реформалардың тоқтамауы;
• бірыңғай тұрақты мекеме мен үздіксіз ұйымдық дәстүрдің болмауы;
• сөйлеушілер мен түпнұсқа әдебиеттің аздығы.

Неміс интерлингвисі Детлев Бланке новиальдың тәжірибелік қоғамдық ықпалы шектеулі болғанымен, жоспарлы тіл теориясы үшін оның жан-жақты лингвистикалық негіздемесі маңызды екенін атап көрсеткен.

Мәтін үлгісі

Төменде Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 1-бабы новиаль және қазақ тілдерінде берілген:

Новиаль	Қазақша мағынасы
Omni homes bli nati libri e equali in dignitate e jures. Les es dotat kun rasione e konsientie e deve akta mutu in spirite de fraternitate.	Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен құқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс.

Әдебиеті

• Jespersen, Otto. An International Language. London: George Allen & Unwin, 1928.
• Jespersen, Otto. Novial Lexike: International Dictionary — Dictionnaire International — Internationales Wörterbuch. Heidelberg: Carl Winter, 1930.
• Jespersen, Otto. Plubonisat Novial. 1934.
• Jespersen, Otto. Pri reformes in Novial. 1937.
• Jacob, Henry. A Planned Auxiliary Language. London: Dobson, 1947.
• Blanke, Detlev. Internationale Plansprachen: Eine Einführung. Berlin: Akademie-Verlag, 1985.
• Jespersen, Otto. A Linguist’s Life. English translation by Arne Juul, Hans F. Nielsen and Jørgen Erik Nielsen. Odense University Press, 1995.

Сондай-ақ қараңыз

• Интерлингвистика
• Эсперанто
• Идо
• Отто Есперсен

Сыртқы сілтемелер

• ISO 639-3 дерекқорындағы nov коды
• Glottolog дерекқорындағы Novial
• Отто Есперсеннің цифрланған еңбектері