Норвег кронасы
| Норвег кронасы | |||||
|---|---|---|---|---|---|
|
norsk krone (норв.) | |||||
| |||||
| Кодтар және таңбалар | |||||
| Кодтар ISO 4217 | NOK (578) | ||||
| Айналымдағы монеталар және банкноталар | |||||
| Монеталар | 1, 5, 10 және 20 крон | ||||
| Банкноталар | 50, 100, 200, 500 және 1000 крон | ||||
| Банкноталар және монеталар өңдірісі | |||||
| Эмиссиялық орталық | Norges Bank | ||||
| Бағамдар ХВҚ, ЕОБ және ҚРҰБ мәліметтері бойынша аутоматты түрде жаңартылып отырады. | |||||
Норвег кронасы (норв. norsk krone; жекеше түрі — krone, көпше түрі — kroner; ISO 4217 коды — NOK, сандық коды — 578; белгісі — kr) — Норвегияның ұлттық ақша бірлігі. Бір крона есептік тұрғыдан 100 өреге (норв. øre) бөлінеді. Қазіргі кезде өре номиналындағы монеталар айналымда жоқ; ең төменгі қолма-қол ақша номиналы — 1 крона.[1]
Крона 1873–1875 жылдардағы ақша реформасының нәтижесінде қалыптасты. 1873 жылғы заңмен Норвегия күміс стандартынан алтын стандартына көшіп, 1874 жылғы 1 қаңтардан бастап 1 спесидалер = 4 крона қатынасы енгізілді. 1875 жылғы 17 сәуірдегі жаңа ақша заңы кронаны мемлекеттің негізгі ақша бірлігі ретінде бекітіп, сол жылғы 16 қазанда Норвегия Скандинавия валюта одағына қосылды.[2][3]
2025 жылы норвег кронасының енгізілуіне 150 жыл толды.[4]
1992 жылғы желтоқсаннан бері кронаның валюта бағамы өзгермелі режимде қалыптасады. 2001 жылдан бастап Норвегия инфляциялық таргеттеуді ақша-несие саясатының негізгі режимі ретінде қолданады. 2018 жылдан бері инфляцияның операциялық нысанасы жылына 2% деңгейінде белгіленген.[5]
2026 жылғы жағдай бойынша заңды төлем құралы болып табылатын банкноттар — 50, 100, 200, 500 және 1000 крон, ал монеталар — 1, 5, 10 және 20 крон.[6]
Атауы және белгіленуі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Норвег тіліндегі krone сөзі «тәж» деген мағынаны білдіреді. Оның көпше түрі — kroner. Ұсақ ақша бірлігі øre деп аталады.
Ақша бірлігінің халықаралық коды:
| Көрсеткіш | Мәні |
|---|---|
| Норвег тіліндегі атауы | norsk krone |
| Қазақша атауы | Норвег кронасы |
| ISO 4217 әріптік коды | NOK |
| ISO 4217 сандық коды | 578 |
| Белгісі | kr |
| Бөлшек бірлігі | 100 өре |
Қазақстанның бұрыннан қолданылып келген кедендік валюталар сыныптағышында 578 — NOK — Норвег кронасы деп көрсетілген. Бұл жазба Норвегиямен бірге Буве аралы, Свальбард (Шпицберген) және Ян-Майен аумақтарына да қатысты.[7]
Сонымен бірге Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі Басқармасының 2026 жылғы 22 маусымдағы №65 қаулысымен бекітілген жаңа тізбеде валюта «Норвегия кронасы (NOK)» деп аталған.[8]
Қазақстандық қаржы статистикасында және қазақ тіліндегі бұқаралық ақпарат құралдарында дәстүрлі «Норвег кронасы» нұсқасы да кең қолданылып келеді.[9]
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Норвегияның алғашқы ақша жүйелері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Норвегия аумағында белгілі ең көне ұлттық монета шамамен 1000 жылы король Олаф Трюггвасон тұсында соғылған пенни болып саналады. Орта ғасырларда монета соғу корольдік монополия болды, бірақ кейбір кезеңдерде Норвегияда монета мүлде шығарылмай, шетелдік ақша пайдаланылды.[10]
1628 жылы Кристианияда, қазіргі Ослода, Конгсберг кеніштерінен алынатын күмісті пайдаланған ақша сарайы ашылды. 1686 жылы монета өндірісі Конгсбергке көшірілді.[10]
1695 жылы Норвегия аумағындағы алғашқы қағаз ақша белгілері пайда болды. Берген көпесі Йорген Тор Мёленге уақытша банкноттар шығару құқығы берілді. Алайда бұл тәжірибе сәтсіз аяқталып, эмитент банкротқа ұшырады.[10]
XVIII ғасырда Норвегия Даниямен ортақ ақша жүйесінде болды. Негізгі ақша бірліктерінің бірі ригсдалер еді.
Norges Bank-тің құрылуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1814 жылы Даниямен мемлекеттік одақ тоқтағаннан кейін Норвегия дербес ақша жүйесін қалыптастыруға кірісті.
1816 жылғы 14 маусымда Стортинг арнайы заңмен Norges Bank орталық банкін құрды.[10]
Жаңа ақша бірлігі 1 спесидалер = 120 скиллинг болды.
Сонымен бірге 1 спесидалер = 5 орт = 120 скиллинг қатынасы қолданылды.
Norges Bank 1817 жылғы қаңтарда Тронхеймде жұмысын бастады. Алғашқы банкноттар Кристианияда басылып, Тронхеймге нөмірлеу және қол қою үшін жеткізілді.[10]
Бастапқыда спесидалер күміске айырбасталуға тиіс еді, алайда ақша құнының әлсіреуіне байланысты бұл құқық бірнеше рет шектелді. Толық күміс паритеті тек 1842 жылғы сәуірде қалпына келтірілді.[10]
Кронаның енгізілуі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1873 жылғы ақша реформасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]XIX ғасырдың екінші жартысында көптеген мемлекеттер күмістен алтын стандартына көшті.
1873 жылғы 4 маусымда Стортинг ақша жүйесі туралы заңды өзгертіп, Норвегияның алтын стандартына көшуін бекітті.[2]
1874 жылғы 1 қаңтардан бастап 1 спесидалер = 4 крона қатынасы қолданылды.
Бұрын 1 спесидалер 120 скиллингке бөлінсе, жаңа жүйеде 1 крона = 100 өре болды.[2]
1874 жылғы кейбір алғашқы алтын монеталарда ескі және жаңа екі номинал қатар көрсетілді. Мысалы, 5 спесидалерлік монета бір мезгілде 20 крона деп белгіленді.
1875 жылғы түпкілікті реформа
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1875 жылғы 17 сәуірдегі жаңа ақша туралы заң далер және скиллинг атауларын жойып «Мемлекеттің ақша бірлігі — 100 өреге бөлінетін крона» деген қағиданы бекітті.[3]
Бір кронаның құрамындағы таза алтын мөлшері шамамен 0,403 грамм болды.[3]
1875 жылғы 16 қазанда Норвегия Скандинавия валюта одағына қосылды.
Скандинавия валюта одағы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Скандинавия валюта одағы 1873 жылы Дания мен Швеция арасында құрылды. Норвегия оған 1875 жылы қосылды.
Үш елдің валюталары бірдей алтындық паритетке негізделді 1 норвег кронасы = 1 швед кронасы = 1 дат кронасы.
Данияда, Норвегияда және Швецияда шығарылған монеталарды үш мемлекеттің аумағында да бірдей номиналмен пайдалануға болатын еді.[3]
Алғашында бұл ереже тек монеталарға қатысты болды. 1894 жылдан бастап Норвегия мен Швеция орталық банктері бір-бірінің банкноттарын қабылдай бастады, ал 1901 жылы Данияның орталық банкі де осы келісімге қосылды. Осылайша валюта одағы іс жүзінде банкноттар одағына да айналды.[3]
1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін алтын стандарты тоқтатылып, валюталардың нарықтық бағамдары алшақтай бастады. Одақ практикалық маңызын жоғалтқанымен, формалды түрде тек 1972 жылы тоқтатылды.[10]
Алтын стандартының тоқтатылуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1914 жылғы 5 тамызда Norges Bank банкноттарды алтынға міндетті айырбастауды тоқтатты және крона өзгермелі бағамға өтті.[10]
Соғыс кезінде айналымдағы банкноттар көлемі төрт есеге жуық өсті. Соған қарамастан, норвег сауда флотының жоғары кірістері кронаның бір кезеңде нығаюына ықпал етті.
1916 жылы алтынға айырбастау қайта енгізілгенімен, ақша нарығындағы ерекше жағдайға байланысты режим қалыпты жұмыс істеген жоқ.
1920 жылғы 19 наурызда алтынға айырбастау тағы тоқтатылды. Инфляция мен импорттың өсуі кронаның күрт әлсіреуіне әкелді.[10]
1920-жылдардағы «паритет саясаты» кронаның соғысқа дейінгі құнын қалпына келтіруге бағытталды. 1926 жылға қарай оның фунт стерлингке қатысты бұрынғы паритеті қалпына келді.
1928 жылғы 1 мамырда крона қайтадан алтынға бекітіліп, банкноттарды алтынға айырбастау қалпына келтірілді.
Алайда Ұлы депрессия кезінде бұл жүйе ұзаққа созылмады. 1931 жылғы 27 қыркүйекте Ұлыбритания алтын стандартынан бас тартқаннан кейін Норвегия да алтын стандартын жойды.[10]
Фунт пен долларға байланыстырылуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1933 жылы 1 GBP = 19,90 NOK бағамы белгіленді.
1939 жылы крона АҚШ долларына 1 USD = 4,40 NOK бағамымен байланыстырылды.[10]
Екінші дүниежүзілік соғыс
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1940 жылы Германия Норвегияны басып алғаннан кейін елдің заңды үкіметі мен Norges Bank басқармасының бір бөлігі Лондонға көшті.
Норвегияның алтын қоры оккупация басталған кезде елден эвакуацияланып, алдымен Ұлыбританияға, кейін АҚШ пен Канадаға жеткізілді.[10]
Лондондағы норвег кронасының ресми бағамы 1 GBP = 17,70 NOK болды.
Норвегияның өзінде Norges Bank оккупациялық биліктің бақылауында жұмысын жалғастырды.
1945 жылғы 8–22 қыркүйекте ірі ақша реформасы жүргізіліп, соғыс жылдарында шамадан тыс көбейген қолма-қол ақша айналымы қысқартылды.[10]
Бреттон-Вудс кезеңі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Норвегия 1946 жылғы 15 қыркүйекте Бреттон-Вудс жүйесіне қосылды.
Бастапқы паритеттер 1 GBP = 20,00 NOK және 1 USD = 4,96 NOK болды.
Бағамның рұқсат етілген ауытқуы ±1% шегінде белгіленді.[10]
1949 жылы фунт стерлингтің девальвациясынан кейін Норвегия да валютасының бағамын төмендетіп 1 USD = 7,14 NOK жаңа орталық бағамын белгіледі.
1971 жылы Бреттон-Вудс жүйесі ыдырағаннан кейін крона қайтадан халықаралық валюта режимдерін бірнеше рет өзгертті.
1970–1990-жылдардағы валюта саясаты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1972 жылғы 23 мамырда Норвегия Батыс Еуропаның «валюталық жылан» жүйесіне қосылды.[10]
1970-жылдары Норвегия мен басқа қатысушы елдердегі инфляция мен шығындардың әртүрлі өсуіне байланысты крона бірнеше рет девальвацияланды.
1976 жылғы 10 қазанда — 1%; 1977 жылғы 4 сәуірде — 5%; 1977 жылғы 29 тамызда — 8% көлемінде девальвациялар жүргізілді.[10]
1978 жылғы 12 желтоқсанда Норвегия «валюталық жыланнан» шығып, кронаны елдің негізгі сауда серіктестерінің валюталарынан тұратын себетке байланыстырды.
1982 және 1986 жылдары крона тағы девальвацияланды. 1986 жылғы мамырдағы девальвация шамамен 9,2% болды.[10]
ЭКЮ-ге байланыстырылуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1990 жылы крона ЭКЮге (ECU) — кейінгі еуроның алдындағы Еуропалық валюта бірлігіне байланыстырылды.[10]
Бұл саясат Норвегиядағы пайыздық мөлшерлемелер мен инфляциялық күтулерді Еуропаның негізгі валюталарымен байланыстыруға бағытталды.
1992 жылғы валюта дағдарысы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1992 жылдың күзінде Еуропаның валюта нарықтарында қатты тұрақсыздық пайда болды.
19 қарашада Швеция кронасын еркін айналымға жібергеннен кейін норвег кронасына да күшті қысым түсті. Norges Bank сол күні бірнеше сағат ішінде шамамен 50 млрд норвег кронасына тең шетел валютасын сатып-сауда операцияларына жұмсады.[11]
1992 жылғы 23–27 қарашада орталық банктің қысқа мерзімді пайыздық мөлшерлемесі 25%-ға дейін көтерілді.[11]
Алайда тұрақты бағамды қорғау мүмкін болмады. 1992 жылғы 10 желтоқсанда Норвегия тұрақты валюта бағамынан бас тартып, кронаны өзгермелі режимге жіберді.[11]
1994 жылы жаңа ереже бойынша ақша-несие саясаты кронаның еуропалық валюталарға қатысты тұрақтылығын көздегенімен, нақты бекітілген орталық паритет немесе міндетті ауытқу дәлізі қолданылған жоқ.
Инфляциялық таргеттеу
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2001 жылғы 29 наурызда Норвегия Үкіметі ақша-несие саясатының жаңа ережесін қабылдады.
Norges Bank-ке төмен әрі тұрақты инфляцияны қамтамасыз ету міндеті қойылып, бастапқы инфляциялық мақсат жылына 2,5% болып белгіленді.[12]
2018 жылғы 2 наурызда Үкімет инфляциялық мақсатты 2% деңгейіне түсірді.[13]
Қазіргі режим икемді инфляциялық таргеттеу қағидасына негізделеді. Norges Bank баға тұрақтылығымен қатар өндіріс пен жұмыспен қамтудың жоғары әрі тұрақты деңгейіне және қаржы жүйесіндегі теңгерімсіздіктерді шектеуге назар аударады.[5]
Қазіргі валюта бағамы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Норвег кронасының арнайы ресми нысаналы айырбас бағамы жоқ.
Norges Bank түсіндіруіне сәйкес, өзгермелі валюта бағамы режимінде кронаның халықаралық құны шетел валютасына деген сұраныс пен ұсыныс арқылы қалыптасады.[14]
Орталық банк жариялайтын күнделікті валюта бағамдары банкаралық нарықтағы сатып алу және сату бағамдарының орташа мәнін көрсететін анықтамалық бағамдар болып табылады.[14]
Крона бағамына:
- Норвегия мен басқа мемлекеттердегі пайыздық мөлшерлемелердің айырмасы;
- инфляциялық күтулер;
- халықаралық инвесторлардың тәуекелге көзқарасы;
- мұнай мен газ бағалары;
- Норвегия экономикасының өсу перспективалары;
- жаһандық АҚШ долларының динамикасы;
- халықаралық қаржы нарығындағы капитал ағындары
әсер етуі мүмкін.
Norges Bank мәліметі бойынша, крона 2000-жылдары бірқатар негізгі валюталарға қатысты нығайған, ал 2012–2013 жылдардан кейін, әсіресе АҚШ долларына қатысты, кең ауқымды әлсіреу кезеңі басталған.[4]
Крона және мұнай бағасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Норвегия мұнай мен газдың ірі экспорттаушысы болғандықтан, мұнай нарығындағы өзгерістер кронаға әсер ететін факторлардың бірі саналады.
Дегенмен крона бағамы мұнай бағасына механикалық түрде байланыстырылмаған. Бір кезеңде мұнай мен крона бір бағытта қозғалса, басқа кезеңдерде пайыздық мөлшерлемелер, жаһандық доллардың күшеюі немесе инвесторлардың тәуекелден қашуы басым фактор болуы мүмкін.
Бұл құбылысты Қазақстан Ұлттық Банкі де шикізат экспорттаушы мемлекеттер валюталарын талдау кезінде атап өткен. 2021 жылғы қыркүйекте мұнай бағасы едәуір өскеніне қарамастан, норвег кронасы бір айда шамамен 0,6%-ға әлсіреген; Ұлттық Банк мұны АҚШ мемлекеттік облигациялары кірістілігінің өсуі мен доллардың жаһандық нығаюы жағдайында қарастырған.[15]
Осылайша, норвег кронасын «мұнай валютасы» деп сипаттау белгілі бір дәрежеде орынды болғанымен, оның бағамы мұнай бағасынан басқа да көптеген макроэкономикалық және қаржылық факторларға тәуелді.
Норвегия және еуро
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Норвегия Еуропа Одақтың мүшесі емес. Ел ЕО-ның ішкі нарығына Еуропалық экономикалық аймақ туралы келісім арқылы қатысады.
Сондықтан Норвегияның ЕО-ға мүше мемлекеттер секілді еуроны енгізуге шарттық міндеттемесі жоқ және крона ұлттық валютасы ретінде сақталған.
Норвег кронасы ERM II жүйесіне қатыспайды және еуроға тіркелмеген.
Қазіргі банкноттар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2026 жылғы жағдай бойынша Норвегияда VIII серияның бес номиналы заңды төлем құралы 50, 100, 200, 500 және 1000 крон.[6]
VIII серия 2017–2019 жылдары айналымға енгізілді. Оның ортақ тақырыбы — «Теңіз» (норв. Havet).[16]
Алдыңғы норвег банкноттарынан маңызды айырмашылығы — жаңа серияда тарихи тұлғалардың портреттері жоқ. Оның орнына Норвегияның теңізбен тарихи, экономикалық және мәдени байланысын көрсететін нысандар қолданылған.
| Номиналы | Аверсіндегі негізгі бейне | Реверсінің негізгі тақырыбы | Өлшемі | Айналымға енгізілген күні |
|---|---|---|---|---|
| 50 крон | Утвер шамшырағы | Шамшырақ сигналы, теңіз жолы | 126 × 70 мм | 18 қазан 2018[17] |
| 100 крон | Гокстад кемесі | Жүк кемесі, әлеммен теңіз байланысы | 133 × 70 мм | 30 мамыр 2017[18] |
| 200 крон | Нәлім | Балық аулау кемесі мен тор | 140 × 70 мм | 30 мамыр 2017[19] |
| 500 крон | RS 14 «Stavanger» құтқару кемесі | Мұнай платформасы және газ құбырлары | 147 × 70 мм | 18 қазан 2018[20] |
| 1000 крон | Ашық теңіздегі толқын | Дауылды теңіз және су молекулалары | 154 × 70 мм | 14 қараша 2019[21] |
50 крон
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]50 крон банкнотының негізгі тақырыбы — «Бізді біріктіретін теңіз».
Аверсінде Солунд муниципалитетіндегі Утвер шамшырағы бейнеленген. Ол 1900 жылы салынған және Норвегияның ең батыс шеткі шамшырақтарының бірі саналады.[17]
Реверсінде шамшырақтың жарық сигналы, жеңіл желді көрсететін қысқа тікбұрыштар, Үлкен аю шоқжұлдызы және теңіз картасындағы шамшырақ секторының белгісі қолданылған.[17]
100 крон
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]100 крон банкнотының тақырыбы — «Бізді әлемге алып шығатын теңіз».
Аверсінде шамамен 900 жылы жасалған Гокстад кемесі — Норвегияда сақталған ең ірі викинг кемелерінің бірі бейнеленген. Кеме 1880 жылы жерлеу қорғанынан табылған.[18]
Фонда қазіргі норвег кеме жасау өнеркәсібінің X-BOW үлгісінің сұлбасы байқалады.
Реверсінде көкжиектегі жүк кемесі, Жер шары мен Орион шоқжұлдызының бөліктері бейнеленген.
200 крон
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]200 крон банкнотының ортақ тақырыбы — «Бізді асырайтын теңіз».
Аверсінде нәлім бейнеленген, фонда майшабақтар мен балық аулау торының элементтері көрінеді.[19]
Бұл композиция Норвегия жағалауында балық аулаудың мыңдаған жылдар бойы халықтың күнкөрісі мен сыртқы саудасының маңызды негізі болғанын білдіреді.
Реверсінде балық аулау кемесі, балық аулау торы мен теңіз навигациясының белгісі бейнеленген.
500 крон
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]500 крон банкнотының тақырыбы — «Бізге әл-ауқат әкелетін теңіз».
Аверсіндегі басты нысан — атақты норвег кеме жасаушысы Колин Арчер жобалаған RS 14 «Stavanger» құтқару кемесі. Кеме 1901 жылы суға түсіріліп, теңіздегі құтқару қызметінде 37 жыл пайдаланылған.[20]
Реверсінде мұнай платформасы, Солтүстік теңіздегі газ құбырлары жүйесінің сұлбасы және қазба қалдығы бейнеленген.[20]
Бұл композиция XX ғасырдың екінші жартысынан бастап Норвегияның мұнай-газ өнеркәсібі экономикалық әл-ауқаттың маңызды көздерінің біріне айналғанын көрсетеді.
1000 крон
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1000 крон банкнотының негізгі тақырыбы — «Бізді алға жетелейтін теңіз».
Аверсінде ашық теңіздегі үлкен толқын бейнеленген.[21]
Реверсте дауылды ашық теңіз және судың сұйық әрі қатты күйін білдіретін молекулалық модельдер орналасқан.
Бұл банкнота теңізді Норвегияның өткендегі ғана емес, болашақтағы ғылым, технология, энергия және табиғи ресурстар саласындағы дамуының нышаны ретінде көрсетеді.
1000 крон банкнотының 2026 жылғы мәртебесі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2026 жылы Норвегиядағы ең жоғары банкнот номиналы — 1000 крон — арнайы қайта бағалаудың нысаны болды.
2026 жылғы 29 сәуірде Norges Bank 1000 крондық банкнотты заңды төлем құралы ретінде сақтауға шешім қабылдады.[22]
Сонымен бірге коммерциялық банктерге Norges Bank-тен жаңа 1000 крон банкноттарын тапсырыс беруге мүмкіндік тоқтатылды.
Осының нәтижесінде:
- қолданыстағы 1000 крон банкноттары толық жарамды болып қалады;
- оларды дүкендерде және басқа төлемдерде пайдалануға болады;
- халық банкноттарды міндетті түрде айырбастауға тиіс емес;
- айналымдағы 1000 крон банкноттарының саны тозу және банк жүйесіне қайтарылу нәтижесінде біртіндеп азаяды;
- төтенше жағдайда Norges Bank банкноттарды қайтадан банк жүйесіне жеткізе алады.[22]
Norges Bank бұл шешімді қолма-қол ақшаның төтенше жағдайлардағы төлем қабілеті мен цифрлық төлемдерді пайдалана алмайтын азаматтар үшін маңызымен түсіндірді.[22]
Банкноттардың дизайны
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]VIII серияның жалпы көркемдік тұжырымдамасын қалыптастыру кезінде бірнеше дизайнерлік ұсыныс пайдаланылды.
Банкноттардың аверсіндегі композицияның негізіне Metric Design және Терье Тённессеннің ұсынысы, ал реверстегі абстрактылы пиксельдік композицияларға Snøhetta Design жобасы алынды.[16]
Norges Bank дизайнерлері Арильд Иттри мен Мортен Йохансен жобаларды банкнот өндірісінің техникалық және қорғаныш талаптарына бейімдеді.
100, 200 және 500 крондағы негізгі гравюралық мотивтерді норвег суретшісі және гравері Сверре Моркен әзірледі.[16]
Реверстегі тікбұрыштардың ұзындығы әр номиналда желдің күшіне сәйкес өзгереді. Бұл жүйе Бофорт шкаласына көркемдік ишара болып табылады.
Банкноттардың қорғаныш белгілері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазіргі норвег банкноттары мақта талшықтарынан жасалған арнайы қағазға басылады және ластануға төзімді қабатпен өңделген.[23]
Негізгі қорғаныш элементтері:
- сутаңба;
- қағаз ішіндегі қорғаныш жібі;
- бедерлі терең баспа;
- түсін және орналасуын өзгертетін «қалқымалы сақина»;
- арнайы оптикалық элементтер;
- көзі нашар көретін адамдарға арналған бедерлі сызықтар.
Барлық номиналдардың сутаңбасында атлантикалық тупиктің басы және банкноттың номиналы бейнеленген.[23]
100, 200, 500 және 1000 крон банкноттарының оң жағында қағазға кіріктірілген зәкір шынжыры орналасқан. Банкнотты еңкейткен кезде шынжыр қозғалғандай әсер береді. 50 кронда бұл элемент қолданылмайды.[23]
Көру қабілеті нашар адамдар үшін банкноттың қысқа жақтарында бедерлі сызықтар бар; номинал өскен сайын олардың саны артады.
Қазіргі монеталар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2026 жылғы жағдай бойынша Норвегияда төрт негізгі монета заңды төлем құралы болып табылады 1, 5, 10 және 20 крон.[6]
Қазіргі монета қатары 1994–1998 жылдары кезең-кезеңімен енгізілді.
| Номиналы | Диаметрі | Салмағы | Құрамы | Ерекшелігі | Айналымға енгізілген |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 крона | 21,0 мм | 4,35 г | 75% мыс, 25% никель | ортасында 3,2 мм тесік | 15 қыркүйек 1997[24] |
| 5 крон | 26,0 мм | 7,85 г | 75% мыс, 25% никель | ортасында 4,4 мм тесік | 15 қыркүйек 1998[25] |
| 10 крон | 24,0 мм | 6,8 г | 81% мыс, 10% мырыш, 9% никель | үзік бедерлі қыр | 15 қыркүйек 1995[26] |
| 20 крон | 27,5 мм | 9,9 г | 81% мыс, 10% мырыш, 9% никель | тегіс қыр | 1 қараша 1994[27] |
1 крона
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1 крона монетасын Ингрид Аустлид Рисе жасаған.
Аверсінде король V Харальдтың тәжді монограммасы үш рет қайталанып, крест тәрізді композиция жасайды. Төменгі жағында NORGE жазуы орналасқан.[24]
Реверсте Сетесдалдағы Хюлестад ағаш шіркеуінің порталындағы көне оюдан алынған бұтақта отырған құс бейнеленген.
Монетаның ортасында дөңгелек тесік бар.
5 крон
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]5 крон монетасының дизайнері де Ингрид Аустлид Рисе.
Аверсінде Әулие Олаф орденінің Үлкен крест алқасы және KONGERIKET NOREG («Норвегия Корольдігі») жазуы орналасқан.
Реверстегі өсімдік өрнегі норвег ағаш оюшысының дәстүрлі акант өрнектерінен шабыттанған.
Монетаның ортасында дөңгелек тесік бар.
10 крон
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]10 крон монетасының дизайнері — норвег мүсіншісі Нильс Ос.
Аверсінде король V Харальдтың профильдік портреті, HARALD V және ALT FOR NORGE («Барлығы Норвегия үшін») корольдік ұраны орналасқан.
Реверсте норвег ағаш шіркеуі шатырының стилизацияланған бөлігі және 10 KR номиналы бейнеленген.
20 крон
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]20 крон монетасының авторы — Нильс Ос.
Аверсінде V Харальдтың портреті мен ALT FOR NORGE ұраны бар.
Реверсте викинг кемесінің тұмсығы және 20 KR номиналы бейнеленген.
Өре
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Крона ресми есептік жүйеде 1 крона = 100 өре болып бөлінеді.
Алайда инфляция және ұсақ монеталардың сатып алу қабілетінің төмендеуі нәтижесінде өре монеталары кезең-кезеңімен айналымнан шығарылды.
Соңғы өре монетасы — 50 өре — 2012 жылғы 1 мамырда заңды төлем құралы болудан қалды.[1]
Осыдан кейін қолма-қол есеп айырысуда жалпы сома ең жақын бүтін кронаға дейін дөңгелектеледі.
50 өре монетасын Norges Bank арқылы номиналдық құнымен айырбастау міндеттемесі 2022 жылғы 1 мамырда аяқталды.
Өре физикалық монета ретінде қолданылмаса да, банктік шоттарда, бухгалтерлік есепте және электрондық төлемдерде кронаның жүзден бір бөлігі ретінде сақталған.
Мерейтойлық монеталар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Norges Bank ұзақ уақыт бойы маңызды мемлекеттік, мәдени және тарихи оқиғаларға арналған мерейтойлық монеталар шығарды.
Олар екі негізгі түрде болды:
- қымбат металдардан жасалған коллекциялық мерейтойлық монеталар;
- кәдімгі айналым монетасының номиналы мен техникалық параметрлерін сақтайтын арнайы дизайндағы айналым монеталары.
Арнайы айналым монеталары арқылы, мысалы:
- Анне-Кат. Вестлидің 100 жылдығы;
- Ханс Нильсен Хаугенің 250 жылдығы;
- Норвегия картография қызметінің 250 жылдығы;
- Магнус VI Лагабётенің заңдар жинағының 750 жылдығы
аталып өтті.[28]
2026 жылғы саясат өзгерісі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2026 жылғы 5 наурызда Norges Bank атқарушы кеңесі арнайы дизайндағы кәдімгі айналым мерейтойлық монеталарын шығаруды тоқтату туралы шешім қабылдады.[29]
Бұл өзгеріске қолма-қол ақша мен монеталарға сұраныстың төмендеуі және арнайы айналым монеталарына қызығушылықтың азаюы себеп болды.
Сондықтан 2026–2029 жылдарға бұрын жоспарланған бірқатар арнайы айналым монеталары шығарылмайды.[28]
Дегенмен Норвегия корольдік әулетіне немесе Конституцияға байланысты аса маңызды ұлттық мерейтойларға арналған алтын және күміс коллекциялық монеталар сирек жағдайларда әрі қарай да шығарылуы мүмкін.[29]
Қолма-қол ақшаның қолданылуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Норвегия — қолма-қол ақшаны пайдалану деңгейі әлемдегі ең төмен мемлекеттердің бірі.
Norges Bank жүргізетін сауалнамалар бойынша қолма-қол ақшаның төлемдердегі үлесі соңғы жылдары айтарлықтай төмендеген.
| Кезең | Соңғы төлемдер ішіндегі қолма-қол ақшаның үлесі |
|---|---|
| 2019 | шамамен 8–9% |
| 2024–2025 | шамамен 2–3% |
| көктем 2026 | 3% |
2026 жылғы көктемгі сауалнамада:
- барлық зерттелген төлемдердің 3%-ы;
- сауда орындарындағы төлемдердің 3%-ы;
- жеке тұлғалар арасындағы төлемдердің 2%-ы
қолма-қол ақшамен жасалған.[30]
Соған қарамастан Norges Bank қолма-қол ақшаны толық жоюды мақсат етпейді.
Орталық банк оны:
- электрондық төлем жүйелері істен шыққан жағдайда;
- электр энергиясы немесе байланыс үзілгенде;
- кибершабуыл кезінде;
- төтенше және дағдарыстық жағдайларда;
- цифрлық қызметтерді пайдалана алмайтын азаматтар үшін
маңызды резервтік төлем құралы ретінде қарастырады.[22]
Осы фактор 2026 жылы 1000 крон банкнотын заңды төлем құралы ретінде сақтау туралы шешімге де әсер етті.
Цифрлық крона
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Norges Bank бірнеше жылдан бері орталық банктің цифрлық валютасын — CBDC немесе ықтимал «цифрлық кронаны» зерттеп келеді.
Зерттеулер екі негізгі нұсқаны қамтиды:
- халық пен кәсіпорындарға арналған бөлшек CBDC;
- банктер мен қаржы ұйымдарының есеп айырысуларына арналған көтерме CBDC.
2025 жылғы 10 желтоқсанда Norges Bank қазіргі жағдайда орталық банктің цифрлық валютасын енгізуге жеткілікті қажеттілік жоқ деген қорытынды жариялады.[31]
2026 жылы бұл ұстаным сақталды: цифрлық норвег кронасы айналымға енгізілген жоқ және оны шығару туралы шешім қабылданбаған.[32]
Сонымен бірге Norges Bank токенизация, блокчейн технологиялары және басқа орталық банктердің цифрлық валюталарының дамуын әрі қарай зерттейді. Қажеттілік туындаған жағдайда банк CBDC енгізуге техникалық және құқықтық тұрғыдан дайын болуды көздейді.[32]
Қазақстан дереккөздерінде
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Норвег кронасы Қазақстанның ресми валюталық статистикасында бұрыннан қолданылатын шетел валюталарының бірі.
Қазақстанның кедендік валюталар сыныптағышында:
| Көрсеткіш | Мәні |
|---|---|
| Сандық код | 578 |
| Әріптік код | NOK |
| Дәстүрлі қазақша атауы | Норвег кронасы |
| 2026 жылғы жаңа нормативтік тізімдегі атауы | Норвегия кронасы |
Қазақстан Ұлттық Банкінің статистикалық бюллетеньдерінде де NOK — Норвег кронасы атауы пайдаланылған.[33]
2026 жылғы жаңа нормативтік тізім бойынша NOK Қазақстан Ұлттық Банкі теңгенің ресми бағамын белгілейтін шетел валюталарының қатарына кіреді.[8]
Валюта бағамы өзгермелі болғандықтан, белгілі бір күндегі NOK/KZT көрсеткішін энциклопедиялық мақалада тұрақты мән ретінде беру дұрыс емес.
Қазақстандық БАҚ-та
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазақстандық ҚазАқпарат (Kazinform) агенттігінің қазақ тіліндегі валюта бағамдары материалдарында норвег валютасы тұрақты түрде 1 НОРВЕГ КРОНАСЫ — NOK/KZT түрінде көрсетілген.[9]
Мысалы, Қазақстан Ұлттық Банкінің 2010 жылғы 25–27 желтоқсанға белгілеген бағамы туралы ҚазАқпарат хабарламасында 1 NOK = 24,72 теңге болған.[9]
Бұл тек тарихи көрсеткіш болып табылады және қазіргі бағамды сипаттамайды.
Kazinform материалдарындағы мұнай және крона
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2015 жылғы 4 қарашада Kazinform Норвегия экономикасына мұнай бағасының төмендеуінің ықпалы туралы көлемді материал жариялаған.[34]
Материалда 2014 жылғы қыркүйектен 2015 жылғы қыркүйекке дейін норвег кронасының АҚШ долларына қатысты шамамен 32%-ға әлсірегені және әлсіз крона мұнай бағасының төмендеуінің Норвегияның мұнай-газ секторына әсерін ішінара жұмсартқаны жазылған.[34]
Сонымен бірге мұнай бағасының құлдырауы валюта әлсіреуінен де күшті болғандықтан, мұнай-газ кірістері төмендеген.
Бұл материал Қазақстан үшін де өзекті экономикалық салыстырулардың бірін көрсетті: Норвегия мен Қазақстан екеуі де мұнай экспорттаушы мемлекет болғанымен, ұлттық валюталардың шикізат бағасының өзгерісіне реакциясы ішкі ақша-несие саясатына, бюджет жүйесіне және қаржы нарығының құрылымына байланысты әртүрлі болуы мүмкін.
Қазақстан Ұлттық Банкінің салыстырмалы талдауы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазақстан Ұлттық Банкі де теңгенің қозғалысын бағалаған кезде норвег кронасын басқа шикізаттық экономикалардың валюталарымен салыстыру үшін пайдаланады.
2021 жылғы материалда мұнай бағасының айтарлықтай өсуіне қарамастан, норвег кронасының бір айда 0,6%-ға әлсірегені көрсетілген. Ұлттық Банк мұны жаһандық доллардың нығаюы мен халықаралық қаржы нарығындағы тәуекелдердің өсуімен байланыстырған.[15]
Бұл NOK/KZT және NOK/USD динамикасын тек мұнай бағасына сүйеніп түсіндірудің жеткіліксіз екенін көрсетеді.
Тарихи банкноттар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Норвегиядағы крона банкноттарының тарихы XIX ғасырдың соңынан басталады.
I серия, 1877–1901
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Кронаға көшкеннен кейін алғашқы толық банкнот сериясы 1877 жылы шығарыла бастады.
Бұл норвег банкноттарының ішінде монархтың портреті бейнеленген жалғыз негізгі серия болды: банкноттарда король II Оскардың бейнесі қолданылды.[35]
Серияның көркемдік жобасын сәулетші Эйлерт Кристи жасаған.
II серия, 1901–1945
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1901 жылдан бастап жаңа серия шығарылды.
Оның көркемдік жобасын норвег суретшісі Олуф Волд-Торне әзірледі. Алғашқы банкноттар Ұлыбританиядағы Bradbury, Wilkinson & Co. кәсіпорнында гравюраланды, 1907 жылдан бастап өндіріс Норвегияда жүргізілді.[36]
5 крон банкнотының аверсінде Норвегия Конституциясын жасауға қатысқан саясаткер Вильгельм Фриманн Корен Кристи бейнеленді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде монета металының тапшылығына байланысты шағын номиналды қағаз ақша да шығарылды: 1917–1925 жылдары 1 крона және 1918–1925 жылдары 2 крона банкноттары қолданылды.[37]
V серия
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1960–1980-жылдардағы V серия норвег мәдениеті, әдебиеті мен ғылымының белгілі қайраткерлеріне арналды.
Негізгі портреттер қатарында:
- 50 кронда — Бьёрнстьерне Бьёрнсон;
- 100 кронда — Хенрик Вергеланн;
- 500 кронда — математик Нильс Хенрик Абель;
- 1000 кронда — драматург Генрик Ибсен
болды.[38]
VII серия, 1994–2020
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]VIII серияға дейін қолданылған VII серия 1994–2001 жылдары кезең-кезеңімен шығарылды.
| Номиналы | Аверсіндегі тұлға | Айналымға енгізілген | Заңды төлем құралы болған соңғы күн |
|---|---|---|---|
| 50 крон | Петер Кристен Асбьёрнсен | 20 қаңтар 1997 | 18 қазан 2019 |
| 100 крон | Кирстен Флагстад | 15 қыркүйек 1997 | 30 мамыр 2018 |
| 200 крон | Кристиан Биркеланд | 1 қараша 1994 | 30 мамыр 2018 |
| 500 крон | Сигрид Унсет | 7 маусым 1999 | 18 қазан 2019 |
| 1000 крон | Эдвард Мунк | 19 маусым 2001 | 14 қараша 2020 |
VII серия кезінде Норвегия тарихында алғаш рет 200 крон банкноты енгізілді.
Аверс дизайнын Сверре Моркен, реверсін Арильд Иттри әзірледі.[39]
Галерея
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
1874 жылғы 20 крона/5 спесидалер алтын монетасы
1942 жылғы 5 крон банкноты
1940-жылдардағы 10 крон банкноты
Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі 50 крон банкноты
1940-жылдардағы норвег банкноттарының үлгілері
Хронология
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]| Жыл немесе күн | Оқиға |
|---|---|
| шамамен 1000 | Олаф Трюггвасонға тиесілі Норвегияның ең көне белгілі ұлттық монеталарының бірі соғылды |
| 1695 | Норвегия аумағындағы алғашқы банкноттар шығарылды |
| 14 маусым 1816 | Norges Bank құрылды |
| қаңтар 1817 | Norges Bank жұмысын бастады |
| сәуір 1842 | Спесидалердің күміске толық паритеті қалпына келтірілді |
| 4 маусым 1873 | Алтын стандартына көшу және крона атауын енгізу туралы заң қабылданды |
| 1 қаңтар 1874 | 1 спесидалер = 4 крона жүйесі қолданыла бастады |
| 17 сәуір 1875 | Крона Норвегияның негізгі ақша бірлігі болып түпкілікті бекітілді |
| 16 қазан 1875 | Норвегия Скандинавия валюта одағына қосылды |
| 1894 | Норвегия мен Швеция орталық банктері бір-бірінің банкноттарын қабылдай бастады |
| 1901 | Дания банкноттар жөніндегі келісімге қосылды |
| 5 тамыз 1914 | Алтынға айырбастау тоқтатылып, крона өзгермелі бағамға өтті |
| 1 мамыр 1928 | Алтын стандарты толық қалпына келтірілді |
| 27 қыркүйек 1931 | Норвегия алтын стандартынан түпкілікті бас тартты |
| 1933 | 1 GBP = 19,90 NOK бағамы белгіленді |
| 1939 | 1 USD = 4,40 NOK бағамы белгіленді |
| 8–22 қыркүйек 1945 | Соғыстан кейінгі ақша реформасы жүргізілді |
| 15 қыркүйек 1946 | Норвегия Бреттон-Вудс жүйесіне қосылды |
| 1972 | Норвегия «еуропалық валюталық жыланға» кірді |
| 12 желтоқсан 1978 | Крона валюталар себетіне байланыстырылды |
| 1990 | Крона ЭКЮ-ге байланыстырылды |
| 10 желтоқсан 1992 | Тұрақты бағам режимінен бас тартылып, крона өзгермелі бағамға өтті |
| 29 наурыз 2001 | 2,5% инфляциялық таргет енгізілді |
| 1 мамыр 2012 | 50 өре айналымнан алынды |
| 2 наурыз 2018 | Инфляциялық мақсат 2%-ға төмендетілді |
| 2017–2019 | VIII «Теңіз» банкнот сериясы айналымға енгізілді |
| 2025 | Норвег кронасының 150 жылдығы атап өтілді |
| 10 желтоқсан 2025 | Norges Bank қазіргі жағдайда CBDC енгізуді ұсынбайтынын мәлімдеді |
| 5 наурыз 2026 | Арнайы дизайндағы айналым мерейтойлық монеталарын шығаруды тоқтату туралы шешім қабылданды |
| 29 сәуір 2026 | 1000 крон банкнотын заңды төлем құралы ретінде сақтау, бірақ банктерге жаңа купюралар жеткізуді тоқтату шешілді |
Сондай-ақ қараңыз
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- 1 2 Norges Bank. The 50-øre coin will cease to be legal tender, 12.04.2012.
- 1 2 3 Norges Bank. 1873–1875.
- 1 2 3 4 5 Norges Bank. 1875 — Norge tiltrådte den skandinaviske myntunion.
- 1 2 Norges Bank. Ole Christian Bech-Moen. The krone exchange rate and altered expectations, 30.01.2025.
- 1 2 Norges Bank. Inflation.
- 1 2 3 Norges Bank. Legal tender notes and coins.
- 1 2 «Кеден мақсатында пайдаланылатын сыныптағыштар туралы» // «Әділет» АҚЖ.
- 1 2 3 Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі Басқармасының 2026 жылғы 22 маусымдағы №65 қаулысы // «Әділет» АҚЖ.
- 1 2 3 ҚазАқпарат. Ұлттық банктің 25, 26, 27 желтоқсанға белгілеген валюталардың ресми бағамы, 2010.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Norges Bank. History of Norges Bank.
- 1 2 3 Norges Bank. 1992 — Fastkurspolitikken oppgis.
- ↑ Norges Bank. The implications of the new mandate for monetary policy, 29.03.2001.
- ↑ Norges Bank. New Regulation on Monetary Policy, 2018.
- 1 2 Norges Bank. Frequently asked questions about exchange rates.
- 1 2 Қазақстан Ұлттық Банкі. В сентябре большинство рынков продемонстрировало падение, 2021.
- 1 2 3 Norges Bank. On the choice of theme and motifs.
- 1 2 3 Norges Bank. 50-krone note.
- 1 2 Norges Bank. 100-krone note.
- 1 2 Norges Bank. 200-krone note.
- 1 2 3 Norges Bank. 500-krone note.
- 1 2 Norges Bank. 1000-krone note.
- 1 2 3 4 Norges Bank. Norges Bank to retain 1000-krone banknote, 29.04.2026.
- 1 2 3 Norges Bank. Enhanced security.
- 1 2 Norges Bank. 1-krone coin — Design and technical specifications.
- ↑ Norges Bank. 5-krone coin.
- ↑ Norges Bank. 10-krone coin.
- ↑ Norges Bank. 20-krone coin.
- 1 2 Norges Bank. Special-edition circulation coins.
- 1 2 Norges Bank. Principles for the issue of commemorative coins, 05.03.2026.
- 1 2 Norges Bank. Retail Payment Services 2025, 2026.
- ↑ Norges Bank. Norges Bank does not currently recommend the introduction of a central bank digital currency, 10.12.2025.
- 1 2 Norges Bank. Assessment of CBDC, 2026.
- ↑ Қазақстан Ұлттық Банкі. Статистикалық бюллетень.
- 1 2 Kazinform. «Нефтяной капкан: как Норвегия пострадала от сырьевой зависимости», 04.11.2015.
- ↑ Norges Bank. Banknote series I.
- ↑ Norges Bank. Banknote series II.
- ↑ Norges Bank. Small-denomination notes.
- ↑ Norges Bank. Banknote series V.
- 1 2 Norges Bank. Banknote series VII.
Сыртқы сілтемелер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Norges Bank — банкноттар мен монеталар
- Norges Bank — қазіргі заңды төлем құралдары
- Norges Bank — орталық банк және ақша тарихы
- Norges Bank — ақша-несие саясаты
- Norges Bank — валюта бағамдары
- Norges Bank — мерейтойлық монеталар
- Norges Bank — орталық банктің цифрлық валютасын зерттеу
- Wikimedia Commons — Норвегия банкноттары
- Wikimedia Commons — Норвегия монеталары