Ноғай ауданы (Қарашай-Шеркес)

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Ноғай ауданы
ноғ. Ногай район
Эркен-Халк.jpg
Әкімшілігі
Ел

 Ресей

Кіреді

Flag of Karachay-Cherkessia.svg Қарашай-Шеркесия

Әкімшілік орталығы

Еркін Шаһар

Аудан әкімшілігінің басшысы

Хапиштов Мұрат Азаматұлы

Аудандық кеңестің төрағасы

Кукаев Рустам Эдуардович

Тарихы мен географиясы
Координаттары

44°22′00″ с. е. 41°57′00″ ш. б. / 44.36667° с. е. 41.95000° ш. б. / 44.36667; 41.95000 (G) (O) (Я)Координаттар: 44°22′00″ с. е. 41°57′00″ ш. б. / 44.36667° с. е. 41.95000° ш. б. / 44.36667; 41.95000 (G) (O) (Я)

Құрылған уақыты

2007 жылы

Жер аумағы

209,59 км² (1,47 %, 10 орын)

Тұрғындары
Тұрғыны

↘15 449 адам (2020)(3,32 %, 12 орын)

Тығыздығы

73,71 адам/км²

Ұлттық құрамы

ноғайлар, шеркестер, татарлар, қарашайлар, абазиндер, орыстар

noghay-rayon.ru  (орыс.)

Ноғай ауданы картада

Commons-logo.svg Ноғай ауданы Ортаққорда Координаттар: 44°22′00″ с. е. 41°57′00″ ш. б. / 44.36667° с. е. 41.95000° ш. б. / 44.36667; 41.95000 (G) (O) (Я)

Ноғай ауданы (ноғ. Ногай район[1]; қараш.-малқ. Ногъай район[2]; абаз. Нагӏвай район[3]; кабард.-шерк. Нэгъуей район / Нэгъуей куей[4]) — әкімшілік-аумақтық бірлік және Ресей Федерациясының Қарашай-Шеркес Республикасының құрамындағы муниципалды құрылым (муниципалды аймақ).

Әкімшілік орталығы — Еркін Шаһар ауылы.

Географиясы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Ноғай ауданы Қарашай-Шеркес Республикасының солтүстік бөлігінде орналасқан. Ауданның жер аумағы - 209,59 км2 (2013 жылдан бастап), бұл Қарашай-Шеркесия аумағының шамамен 1,47% құрайды.

Ол шығыста және батыста Адығ-Хабыл ауданымен (осылайша оны екіге бөледі), оңтүстігінде Хабез ауданымен, солтүстікте Ставропол өлкесінің Кочубей ауданымен шектеседі.

Тарихы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Қазіргі Ноғай ауданының, яғни негізінен ноғай қоныстарын біріктіретін әкімшілік-аумақтық бірліктің тарихи бастамашысы 1935-1956 жылдары болған Үлкен Халық ауданы саналады. 1980 жылдардың аяғынан бастап аймақтағы ноғай қауымдастығының өкілдері Үлкен Халық ауданын қалпына келтіру немесе ноғай халқы бар елді мекендерді қамтитын жеке аудан құру идеясын айтты.

Бұл ұмтылыстарды республикалық деңгейде іс жүзінде іске асыру 2005 жылдың маусымында басқа «ұлттық» аудан - Абазинды құру мәселесі бойынша аймақтың ішкі саяси жағдайының шиеленісуі кезінде басталды. Сонымен бірге, Қарашай-Шеркесияның ноғай халқы, әдетте, республика ішінде әр түрлі элиталық топтардың текетіресімен байланысты қақтығыстарға, оның ішінде ҚШР-ды мекендейтін әр түрлі халықтардың ұлттық элиталары арасындағы қақтығыстарға қатыспауға тырысады. 2005 жылы 5 маусымда Қарашай-Шеркесия халықтық ассамблеясы Абазин және Ноғай аудандарын құру туралы қаулы қабылдады.

2006 жылдың 8 қазанында аудан құру туралы жергілікті референдумы өткізілді, сол жылдың қарашасында оның қорытындысы Халық Ассамблеясында бекітілді, ал 2006 жылдың 15 желтоқсанында аймақ парламенті Ноғай ауданын туралы қаулы қабылдады. 2007 жылдың 12 қазанында Ресей Федерациясы Үкіметінің қаулысымен орталығы Еркін Шаһар ауылында орналасқан Қарашай-Шеркес Республикасының жаңа ауданына «Ноғай» атауын беруін мақұлданды, сол жылдың қарашасында ҚШР Конституциясына тиісті өзгерістер енгізілді.

2008 жылдың қаңтарында Адығ-Хабыл ауданының аумағында жаңа әкімшілік-аумақтық бірліктің шекарасы туралы референдум өтті, 2008 жылдың ақпанында референдум қорытындысы бойынша Ноғай ауданының шекарасы және оған муниципалды аудан мәртебесін беру туралы республикалық заң қабылданды. Осылайша, аудан бұрын Адығ-Хабыл ауданының құрамына кіретін аумақта ноғайлардың тығыз орналасқан жерлерінде құрылды. Жаңа әкімшілік-аумақтық бірлікке Адығ-Хабыл ауданының 39% аумағы кірді.

2008 жылдың мамырында муниципалды биліктің құрылу әдістері мен құрылымы бойынша референдум өткізілді, сонымен бірге уақытша аудандық әкімшілік құрылды. 2008 жылдың маусымында аумақтық сайлау комиссиясы құрылды, 2009 жылдың наурызында аудан басшысы мен аудандық кеңес депутаттарының бірінші сайлауы өтті. 2009 жылдың маусымында Аудандық кеңес Ноғай ауданының Жарғысын қабылдады, ал муниципалды құрылым РФ Әділет министрлігімен елдің муниципалды құрылымдарының тізіліміне енгізілді. 2009 жылдың желтоқсанында бірінші аудандық бюджет қабылданды. 2010 жылдың 1 қаңтарынан бастап Ноғай ауданы Қарашай-Шеркес Республикасының толыққанды субъектісі болып саналады.

Тұрғындары[өңдеу | қайнарын өңдеу]

2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
13 426 ↗15 659 →15 659 ↘15 655 ↘15 608 ↘15 577 ↗15 642
2016 2017 2018 2019 2020
↘15 624 ↗15 657 ↘15 566 ↘15 515 ↘15 449

Ұлттық құрамы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағы бойынша[5]:

Халық Саны,
адам
Жалпы халықтан
үлесі, %
ноғайлар 11 851 75,68 %
орыстар 1 912 12,21 %
шеркестер 474 3,03 %
абазиндер 267 1,71 %
татарлар 166 1,06 %
қарашайлар 162 1,03 %
басқалары 615 3,93 %
көрсетілмегендер 212 1,35 %
барлығы 15 659 100,0 %

Муниципалдық-аумақтық құрылым[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Ноғай муниципалды ауданда 5 ауылдық қонысынан тұратын 8 елді мекен бар:






<div class="transborder" style="position:absolute;width:100px;line-height:0; <div class="transborder" style="position:absolute;width:100px;line-height:0; <div class="transborder" style="position:absolute;width:100px;line-height:0; <div class="transborder" style="position:absolute;width:100px;line-height:0; <div class="transborder" style="position:absolute;width:100px;line-height:0;

Circle frame.svg

Аудан халқының таралуы      Үлкен Халық а. (28,18%)     Еркін Шаһар а. (27,08%)     Еркін Жұрт а. (14,28%)     Әділ Халық а. (11,39%)     Еркін Халық а. (10,87%)     Other (Айтылым қатесі: Танылмаған тыныс белгісі «,»%)

Ауылдық қонысӘкімшілік
орталығы
Елді
мекендер
саны
ТұрғындарыАуданы,
км²
1Әділ Халық Әділ Халық ауылы 1 ↘1760 24,85
2Үлкен Халық Үлкен Халық ауылы 2 ↗4720 88,76
3Еркін Халық Еркін Халық ауылы 1 →1679 23,33
4Еркін Шаһар Еркін Шаһар ауылы 2 ↘4945 21,11
5Еркін Жұрт Еркін Жұрт ауылы 2 ↘2345 51,54

Елді мекендері[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Аудан елді мекендерінің тізімі
Елді мекенТүрТұрғындарыМуниципалды құрылым
1 Үлкен Халық ауыл ↗4353 Үлкен Халық ауылдық қонысы
2 Еркін Шаһар ауыл, әкімшілік орталық ↗4184 Еркін Шаһар ауылдық қонысы
3 Еркін Жұрт ауыл ↗2206 Еркін Жұрт ауылдық қонысы
4 Әділ Халық ауыл ↘1760 Әділ Халық ауылы
5 Еркін Халық ауыл →1679 Еркін Халық ауылы
6 Қобан Халық ауыл ↘976 Еркін Шаһар ауылдық қонысы
7 Евсеевский ауыл ↗237 Еркін Жұрт ауылдық қонысы
8 Қызыл Тоғай ауыл ↘230 Үлкен Халық ауылдық қонысы

Жергілікті үкімет[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Ноғай муниципалды ауданының әкімшілігі — Еркін Шаһар ауылы, Шоссейная к-сі, 36.

Муниципалды құрылымның жергілікті өзін-өзі басқару органдарының құрылымы:

  1. Ноғай муниципалды ауданының кеңесі — ауданның сайланбалы өкілді органы;
  2. Ноғай муниципалды ауданының әкімшілігі — ауданның атқарушы және басқарушы органы;
  3. Ноғай муниципалды ауданының басшысы — ауданның жоғары лауазымды тұлғасы, Аудандық кеңестің төрағасы.
Аудан әкімшілігінің басшысы
  • Керейтов Енвер Рамазанұлы (2014—2019)
  • Хапиштов Мұрат Азаматұлы (2019 жылдың 14 қазанынан бастап)
Аудан басшысы, аудандық кеңестің төрағасы
  • Қатағанов Ысмайыл Жамболатұлы (2009—2019)
  • Кукаев Рустам Эдуардович (2019 жылдан бастап)

Достық байланысы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Тағы қараңыз[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. Калмыкова С. А. и др. Ноғай-орыс сөздігі. Шамамен 15 000 сөз / Под ред. Баскакова Н. А. М.: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1963. 562 б. Б. 237, 275.
  2. Суюнчев Х. И., Урусбиев И. Х. Қарашай-малқар-орыс сөздігі. Шамамен 35 000 сөз. М.: «Советская Энциклопедия», 1965. Б. 337, 528.
  3. Абазин-орыс сөздігі. Шамамен 14 000 сөз / Под ред. Тугова В. Б. М.: «Советская Энциклопедия», 1967. 536 б. Б. 284, 315.
  4. Апажев М. Л., Коков Дж. Н. Қабардин-шеркес-орыс сөздігі. Шамамен 27 000 сөз / Под ред. доктора филологических наук Бижоева Б. Ч. Нальчик: «Эльбрус», 2008. С. 191, 334, 391.
  5. Бүкілресейлік халық санағы 2010 ж. 3 -том. Этникалық құрамы мен тіл байлығы, азаматтық. Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 желтоқсан 2017.(қолжетпейтін сілтеме)