Ойыл уәлаяты
| Ойыл уәлаяты Уақытша үкімет | ||||
| ||||
|---|---|---|---|---|
 Мәлімделген аумақтар | ||||
| Астанасы | Жымпиты | |||
| Тіл(дер)і | қазақ тілі, орыс тілі | |||
| Үкімет төрағасы | ||||
| - 1918 — 1918 | Жаһанша Досмұхамедов | |||
| Тарихы | ||||
| - сәуір 1918 | Ойыл уәлаятының құрылуы | |||
| - 11 қыркүйек 1918 | Алаш Орданың Батыс бөлімшесіне өту | |||
Ойыл уәлаяты — Алаш Орданың ерекше аумағы және оның құрамындағы автономиялы үкімет; оны 1918 жылы Алаш партиясының қайраткерлері қазіргі Қазақстанның батыс бөлігінде құрған.
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1918 жылдың сәуір айының соңында Жымпитыда өткен 4-ші Орал облыстық қазақ съезінде Орал облысының Жайық сырты бөлігінің аумағында құрылды. Төрағасы болып Жаһанша Досмұхамедов, ал үкімет мүшелері болып Халел Досмұхамедов, Бөкей Ордасынан Бақтыгерей Құлманов және Кіші жүздің негізгі руларының ақсақалдары сайланды.[1] Сонымен бірге, съез Орал әскери үкіметіне қолда бар малмен, әсіресе (кавалерия үшін) атпен көмек көрсету туралы қаулы қабылдады. Қазақ жігіттерін милиционер ретінде жедел түрде жұмылдырып, оларды казак офицерлерінің тікелей жетекшілігімен әскери іске үйрету көзделді. Келісімшарт бойынша, жұмылдырылғандар Орал әскери үкіметі тарапынан халықтық милиция деген атпен іссапарға жіберілуі тиіс еді. Сондай-ақ съез қазақ жастарынан командалық құрам даярлау үшін Жымпиты кентінде алты айлық курсы бар юнкерлік училище ашу қажет деп қаулы етті. Онда Орал казак әскерінің офицерлері арасынан әскери мұғалімдерді шақыра отырып, реалистерді, гимназистерді, екі сыныптық училищені бітіргендерді және мектеп мұғалімдерін оқыту жоспарланды.
Уәлаят бес уезге бөлінді: Шыңғырлау уезі (Орал уезінің орнына), Жымпиты уезі (Ілбішін уезінің орнына), Сағыз уезі (Гурьев уезінің орнына), сондай-ақ жаңадан Ойыл және Темір уездері бөлініп шықты.
Ойыл уәлаятының үкіметі Комучпен жақсы қарым-қатынасты сақтауға тырысты, оның қаражаты есебінен уәлаят өз қарулы күштерін құрып, Ақ қозғалыс жағында соғыса алды.[2]
Кейбір дереккөздерде Жаһанша Досмұхамедовтың Ойыл уәлаятында хан лауазымына ие болғаны атап өтіледі.[3]
1918 жылы 11 қыркүйекте Әлихан Бөкейхан төрағалық еткен Жаһанша Досмұхамедов және Халел Досмұхамедов, Ахмет Бірімжанов, Әлімжан Ермеков, Мұхамеджан Тынышбаев, Уәлитхан Танашев қатысқан Алаш Орда үкіметінің шұғыл мәжілісінде Ойыл уәлаяты үкіметі таратылды.[4]
Қарулы күштері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Батыс Алаш Орданың әскери бөлімінің төрағасы және Алаш бөлімдерінің қолбасшысы болып Жайық казагы, полковник Ерыклинцев тағайындалды. Штаб бастығы ретінде Белов көрсетіледі. Генерал Толстовтың бұйрығымен Ерыклинцев сонымен қатар «әскери жағдай жарияланған жерлерде генерал-губернатор құқығымен Орал облысының Заурал бөлігінің әскери-әкімшілік басқармасының бастығы» болып тағайындалды.[6] Комуч Алаш автономиясын мойындауына байланысты Ойыл уәлаятына жеке қарулы күштерін құруға қаражат бөлді. Олар бір атты әскер полкінен тұрды, ал жақын арадағы перспективада саны 2 мың адамға дейін жететін Халық армиясын құру жоспарланған болатын.[2] 1918 жылдың сәуіріндегі Жымпиты съезі Жайық казактарымен кең көлемде ынтымақтастық орнатуды және қазақтарға әскери істі үйретуге ықпал етуді қаулы етті.
Үкіметі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Үкімет құрамына 7 адам: Жанша Досмұхамедов, Халел Досмұхамедов, Дәулетше Күсепқалиев, Өлеңті болысының бұрынғы басқарушысы Сырым Датұлының шөбересі Салық Омаров, Саратов университетінің түлегі, экономист Қалдыбай Асанов, Бағдат университетінің түлегі, Қуанай хазіреттің баласы Ғабдол Қосдәулетов мүше болды.
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Три жизни генерала Акулинина (часть 2). Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 шілде 2023. Тексерілді, 9 шілде 2023.
- 1 2 Алаш-Орда в труде О. Помозова «Дни освобождения Сибири». Часть 2. Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 тамыз 2021. Тексерілді, 1 шілде 2022.
- ↑ История Западного отделения Алаш-Орды. Сборник документов и материалов — Литера, 2012.
- ↑ «Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7
- ↑ Исторические знамена казахов и их предков (обновленная и расширенная версия). Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 наурыз 2022. Тексерілді, 1 шілде 2022.
- ↑ Берик 2017.