Орыс-бұхара келісімі (1868)
| Орыс-бұхара келісімі (1868) | |
| Келісім түрі |
Бейбіт келісім |
|---|---|
| Қол қойылды | |
| Қол қойылған жер | |
| Қол қойғандар |
Генерал-лейтенант К.П. фон Кауфман және елші Мұса бек |
| Тараптар | |
| орыс тілі | |
1868 жылғы Орыс-бұхара келісімі — Ресей империясы мен Бұхара әмірлігі арасындағы алдын ала (прелиминарлық) жасалған бейбітшілік келісімі. Ол 1866–1868 жылдардағы Ресей әскерлерінің Бұхара жорықтары нәтижесінде Бұхара әскері талқандалғаннан кейін, 1868 жылғы 23 маусымда жасалды. Келісімге Түркістан генерал-губернаторы, генерал-лейтенант К.П. фон Кауфман және Бұхара елшісі Мұса бек қол қойды.
Келісімнің маңызы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Бұхара әмірлігі тарапынан Жызақ, Ура-Төбе және Хожант қалалары орналасқан аумақтың бір бөлігін Ресей империясының басып алуы мен оның құрамына енуі мойындалды. Әмір 125 000 алтын тіллә (500 000 рубль) көлемінде контрибуция төлеуге міндеттелді. Ресей империясының азаматтарына, діни сеніміне қарамастан, әмірлік аумағында еркін сауда жасау құқығы берілді; әмірлік билігі олардың мүлкін қорғауды және жеке қауіпсіздігін қамтамасыз етуді, сондай-ақ Бұхара әмірлігі жерлері арқылы көрші мемлекеттерге еркін өту құқығын өз мойнына алды. Ресей империясының көпестеріне әмірліктің барлық нүктелерінде сауда агенттіктерін ашуға рұқсат берілді. Әмірлікке әкелінетін ресейлік тауарларға салынатын баж салығы олардың құнының 2,5 % мөлшерінде белгіленді.
Келісімге император II Александр ратификация жасамаған, бірақ ол 1873 жылғы Шаар келісіміне қол қойылғанға дейін Ресей империясы мен Бұхара әмірлігі арасындағы қарым-қатынасты айтарлықтай дәрежеде айқындап берді. Ол Орта Азиядағы Ресей протектораттары жүйесінің қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Әмірліктің контрибуция төлеуін қамтамасыз ету үшін Ресей империясының үкіметі Самарқан мен Қаттықорғанды уақытша оккупациялайтынын жариялады. Оккупацияланған және Ресейге қосылған жерлерде 1868 жылы әкімшілік орталығы Самарқан қаласы болатын Зеравшан округі құрылды.
Тағы қараңыз
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Әдебиет
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Тревер К. В., Якубовский А. Ю., Воронец М. Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.
- Логофет Д. Н. Бухарское ханство под русским протекторатом. СПб., 1911. Т. 1; Халфин Н. А. Присоединение Средней Азии к России (60-90-е гг. XIX в.). Москва, 1965.
- Бабаханов М. Б. Русско-бухарский договор 1868 г. (1873 г.) и превращение эмирата в вассала Российской империи // Россия — Таджикистан: история взаимоотношений. Душанбе, 2009.