Питермарицбург
| Қала | |
| Питермарицбург | |
| ағылш. Pietermaritzburg зулу uMgungundlovu | |
 Питермарицбургтің жалпы көрінісі | |
| Әкімшілігі | |
|---|---|
| Ел | |
| Статусы |
КваЗулу-Наталь провинциясының астанасы |
| Провинция | |
| Округтік муниципалитет | |
| Жергілікті муниципалитет | |
| Ішкі бөлінісі |
Қалалық аудандар мен қала маңындағы елді мекендер |
| Мэр | |
| Тарихы мен географиясы | |
| Координаттары |
29°36′03″ о. е. 30°22′47″ ш. б. / 29.60083° о. е. 30.37972° ш. б. (G) (O) (Я)Координаттар: 29°36′03″ о. е. 30°22′47″ ш. б. / 29.60083° о. е. 30.37972° ш. б. (G) (O) (Я) |
| Құрылған уақыты |
1838 жылдың желтоқсаны |
| Бұрынғы атаулары |
Питер-Мауриц-Бург |
| Қала статусы |
1839[2] |
| Жер аумағы |
126,15 км² |
| Қала орталығының биіктігі |
596 м |
| Климаты |
ылғалды субтропиктік |
| Уақыт белдеуі | |
| Тұрғындары | |
| Тұрғыны |
223 448[3] адам (2011) |
| Тығыздығы |
1771,35 адам/км² |
| Ұлттық құрамы |
2011 жылғы санақтағы халық топтары: |
| Этнохороним |
питермарицбургтік, питермарицбургтіктер |
| Ресми тілі |
Зулу тілі, ағылшын тілі және Оңтүстік Африка Республикасының басқа ресми тілдері |
| Сандық идентификаторлары | |
| Телефон коды |
+27 33 |
| Пошта индекстері |
3201 — көше мекенжайлары; |
|
msunduzi.gov.za (ағыл.) | |
Питермарицбург шекарасы
| |
 Ортаққордағы санаты: Питермарицбург | |
Питермарицбург (ағылш. Pietermaritzburg, африкаансша Pietermaritzburg, зулу uMgungundlovu; ауызекі атауы — Маритцбург, қысқартылған атауы — PMB) — Оңтүстік Африка Республикасының КваЗулу-Наталь провинциясының астанасы және Дурбаннан кейінгі екінші ірі қаласы. Қала Умгунгундлову округіне кіретін Мсундузи жергілікті муниципалитетінің әкімшілік орталығы болып табылады.[4]
Питермарицбург — КваЗулу-Натальдің әкімшілік, білім беру және өнеркәсіп орталықтарының бірі. Мұнда провинциялық үкімет мекемелері мен КваЗулу-Наталь заң шығарушы органының ғимараттары, КваЗулу-Наталь университетінің кампусы, мұражайлар, ғылыми және мәдени мекемелер орналасқан.[5]
2011 жылғы халық санағында Питермарицбургтің негізгі қалалық аумағында 223 448 адам тұрған. Оның ауданы 126,15 км² болған. Ал қаламен қатар Имбали, Эдендейл және басқа да іргелес елді мекендерді қамтитын бүкіл Мсундузи муниципалитетінің халқы 2022 жылғы санақ бойынша 817 725 адамға жеткен.[6][7]
Атауы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қала атауының шығу тегі жөнінде екі негізгі түсінік бар. Кең тараған нұсқа бойынша, Pietermaritzburg атауы екі воортреккер көсемі — Питер Ретиф пен Геррит Маритцтің есімдерінен құралған. Екінші нұсқаға сәйкес, елді мекен бастапқыда Ретифтің толық атына байланысты Pieter Maurits Burg, яғни «Питер Маурицтің қаласы» деп аталған. Кейінірек атаудың Maritz бөлігі Геррит Маритцтің құрметіне түсіндіріле бастаған.[8]
Зулу тіліндегі ресми балама атауы — uMgungundlovu. Бұл атау зулу патшасы Динганенің тарихи ордасының атауымен байланысты. Ол көбіне «пілдің орны» немесе «піл жеңеді» деген мағыналарда түсіндіріледі; зулу саяси дәстүрінде «піл» сөзі патшалық биліктің бейнесі ретінде де қолданылған.
Қаланы жергілікті тұрғындар жиі Maritzburg деп атайды. Ресми емес мәтіндерде және жол белгілерінде PMB қысқартуы кең таралған.
Географиясы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Питермарицбург КваЗулу-Наталь провинциясының ішкі бөлігінде, Мсундузи өзенінің аңғарында, орманды төбелермен қоршалған аумақта орналасқан. Қала Үнді мұхиты жағалауынан шамамен 80 км қашықтықта және Дурбанның солтүстік-батысында жатыр.[9]
Қаланың орташа биіктігі теңіз деңгейінен шамамен 600 м. Питермарицбург Дурбан жағалауы, Наталь Мидлендс қыраттары және Дракенсберг таулары арасындағы маңызды көлік торабында орналасқан. Қаланың батысы мен солтүстігінде орманды және ауылшаруашылық жерлер, ал оңтүстік-батысында Эдендейл мен Имбали тәрізді тығыз қоныстанған аудандар орналасады.
Мсундузи өзені қаланың орталық және оңтүстік бөліктері арқылы ағып өтеді. Өзен Мнгени өзенінің саласы болып табылады және аймақтың сумен жабдықталуы, спорттық жарыстары мен экологиялық жағдайы үшін маңызды.
Климаты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Питермарицбургтің климаты жазы ылғалды, қысы құрғақ субтропиктік климатқа жатады. Жаз айлары жылы немесе ыстық болып, жауын-шашынның басым бөлігі найзағайлы нөсер түрінде түседі. Қыс мезгілі негізінен құрғақ әрі жұмсақ, алайда түнгі температура едәуір төмендеп, кей жылдары жеңіл үсік болуы мүмкін. Қала аумағында жылына орта есеппен шамамен 695 мм жауын-шашын түседі.[10]
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қаланың негізі қалануы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1830-жылдардың соңында Ұлы көшке қатысқан бур қоныстанушылары — воортреккерлер Кап отарынан Наталь аймағына көшіп келді. 1838 жылы Питер Ретиф тобының зулу патшасы Динганенің ордасында қаза табуы және одан кейінгі қақтығыстар аймақтың саяси жағдайын түбегейлі өзгертті.
1838 жылғы Қанды өзен шайқасында воортреккерлер жеңіске жеткеннен кейін олардың бір бөлігі Мсундузи өзені маңында жаңа елді мекен сала бастады. Питермарицбург 1838 жылдың соңында құрылып, 1839 жылы ресми түрде қала ретінде жарияланды. Ол қысқа уақыт өмір сүрген бурлық Наталия Республикасының астанасына айналды.[11]
Қаланың бастапқы жоспары Оңтүстік Африкадағы нидерланд-бур елді мекендеріне тән тікбұрышты көше торы бойынша жасалды. Орталық алаңның айналасына әкімшілік ғимараттар, базар, шіркеу және тұрғын үйлер салынды.
Британдық кезең
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1843 жылы Ұлыбритания Наталия Республикасын аннексиялады. Питермарицбург британдық әскери гарнизон мен жаңадан құрылған Натал отарының әкімшілік орталығына айналды. Қала маңында Форт-Нейпир әскери бекінісі салынды.
XIX ғасырдың екінші жартысында қалаға Ұлыбританиядан, Германиядан және Үндістаннан қоныс аударушылар келді. Сауда, қолөнер, ауылшаруашылық өнімдерін өңдеу, баспа ісі және мемлекеттік қызмет дамыды. 1856 жылы Питермарицбург муниципалдық мәртебе алды.
Қаланың тарихи орталығында викториялық және эдвардтық сәулет үлгілері қалыптасты. Қазіргі қалалық ратушаның алдындағы алғашқы ғимарат 1893 жылы салынған, бірақ өрттен жойылған. Қазіргі қызыл кірпішті ратуша 1899–1901 жылдары фламандтық ренессанс стилінде тұрғызылды. Оның бұрыштық мұнарасының биіктігі шамамен 47 м.[12]
Махатма Ганди оқиғасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1893 жылғы 7 маусымда жас үнді заңгері Мохандас Карамчанд Ганди бірінші класты билетінің болғанына қарамастан, нәсілдік кемсітушілікке байланысты Питермарицбург теміржол стансасында пойыздан күштеп түсірілді. Ол суық түнді стансадағы күту залында өткізген.
Бұл оқиға Гандидің саяси көзқарасының қалыптасуына елеулі ықпал етіп, кейін оның нәсілдік кемсітушілікке қарсы күресі мен зорлықсыз қарсылық тұжырымдамасының дамуына түрткі болған оқиғалардың бірі саналады.[13]
Қазіргі кезде теміржол стансасы тарихи ескерткіш ретінде сақталған. Қала орталығында Гандидің қоладан жасалған мүсіні орнатылған.
XX ғасыр және апартеид кезеңі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1910 жылы Оңтүстік Африка Одағы құрылғаннан кейін Питермарицбург Наталь провинциясының астанасы болып қалды. Қаладағы мемлекеттік мекемелер, оқу орындары мен өнеркәсіп кәсіпорындары оның аймақтық маңызын арттырды.
Апартеид кезеңінде қала тұрғындары нәсілдік белгілеріне қарай бөлек аудандарға қоныстандырылды. Топтық аудандар туралы заңды іске асыру нәтижесінде үнді текті тұрғындар негізінен Нортдейлге, африкалық тұрғындар Имбали және басқа арнайы бөлінген аудандарға, ал «түсті» қауымдастық өкілдері Вудлендс ауданына көшірілді. Бұл саясат қаланың әлеуметтік және кеңістіктік құрылымына ұзақ мерзімді әсер етті.[14]
Апартеидке қарсы қозғалыс кезінде Питермарицбург пен Эдендейл аймақтары кәсіподақтық, діни және азаматтық ұйымдардың маңызды орталықтарының біріне айналды.
Провинция астанасының мәртебесі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1994 жылы Наталь провинциясы бұрынғы КваЗулу аумақтарымен біріктіріліп, КваЗулу-Наталь провинциясы құрылды. Алғашқы демократиялық сайлаудан кейін Питермарицбург провинцияның заң шығарушы астанасы, ал Улунди әкімшілік астанасы ретінде белгіленді.
2004 жылы провинциялық үкіметтің негізгі мекемелері мен заң шығарушы органы Питермарицбургке көшіріліп, қала КваЗулу-Натальдің бірыңғай әкімшілік және заң шығарушы орталығына айналды.[15]
Әкімшілік басқаруы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Питермарицбург Мсундузи жергілікті муниципалитетінің құрамына кіреді. Муниципалитет өз кезегінде Умгунгундлову округінің бір бөлігі болып табылады. Қалалық кеңес сумен жабдықтау, санитария, электр энергиясын тарату, жергілікті жолдар, қалдықтарды жинау және қала құрылысы мәселелеріне жауап береді.
Қалада КваЗулу-Наталь провинциясының заң шығарушы органы, провинциялық министрліктер мен бірқатар округтік мемлекеттік мекемелер орналасқан. Сондықтан мемлекеттік басқару саласы жергілікті еңбек нарығында маңызды орын алады.
Халқы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2011 жылғы санақ бойынша Питермарицбургтің негізгі қалалық аумағында 223 448 адам және 69 731 үй шаруашылығы болған. Халықтың тығыздығы бір шаршы километрге шамамен 1771 адамды құрады.[16]
2011 жылғы санақтағы нәсілдік жіктеу бойынша тұрғындардың:
- 70,0%-ы — қара нәсілді африкалықтар;
- 14,2%-ы — ақ нәсілділер;
- 8,4%-ы — үнділер мен басқа азиялықтар;
- 6,9%-ы — «түсті» тұрғындар;
- 0,3%-ы — өзге топтар болған.
Тұрғындардың негізгі ана тілдері:
- зулу тілі — 57,0%;
- ағылшын тілі — 28,9%;
- африкаанс — 4,2%;
- коса тілі — 3,5%;
- басқа тілдер — 6,3%.
2022 жылғы халық санағы бойынша кеңірек Мсундузи муниципалитетінің халқы 817 725 адам, үй шаруашылықтарының саны 213 727 болған. Салыстыру үшін, 2011 жылы муниципалитетте 621 715 адам тұрған.[17]
Экономикасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Питермарицбург — Умгунгундлову округінің негізгі экономикалық орталығы. Қала экономикасында мемлекеттік басқару, білім беру, денсаулық сақтау, бөлшек және көтерме сауда, қаржы қызметтері, құрылыс, көлік, ауылшаруашылық өнімдерін өңдеу және өнеркәсіп маңызды орын алады.
Қалада алюминий бұйымдары, машина бөлшектері, жиһаз, ағаш және қағаз өнімдері, сүт өнімдері мен басқа азық-түлік тауарлары өндіріледі. Айналадағы ауылдық аудандарда орман шаруашылығы, мал шаруашылығы, қант құрағы, көкөніс және гүл өсіру дамыған.
Мсундузи муниципалитетіне қарасты орман алқаптарында эвкалипт, қараған және қарағай өсіріледі. 2023 жылы муниципалитет ормандарды басқару, өрт қаупін азайту, ағашты жергілікті жерде өңдеу және жұмыс орындарын құру мақсатында мемлекеттік орман компаниясымен ынтымақтастық туралы келісім жасады.[18]
Провинциялық билік органдары мен жоғары оқу орындарының орналасуы мемлекеттік секторды, кәсіби қызметтерді және тұрғын үй нарығын қолдайды. Қала Наталь Мидлендс туристік аймағына, Дракенсберг тауларына және КваЗулу-Натальдің табиғи қорықтарына баратын туристер үшін де көлік және қызмет көрсету орталығы саналады.
Көлігі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Автомобиль жолдары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Питермарицбург Дурбан мен Йоханнесбургті жалғайтын N3 ұлттық автомагистралінің бойында орналасқан. Бұл жол Оңтүстік Африканың ішкі өнеркәсіптік аудандарын Дурбан теңіз портымен байланыстыратын негізгі жүк және жолаушы дәліздерінің бірі.
Дурбан мен Питермарицбург арасындағы N3 жолының шамамен 79 км бөлігі өткізу қабілетін арттыру, көпірлер мен жол айрықтарын қайта салу және қозғалыс қауіпсіздігін жақсарту мақсатында жаңғыртылуда.[19]
R33 аймақтық жолы қаланы Грейтаун және Паулпитерсбургпен, ал R56 жолы Иксопо және Кокстадпен байланыстырады. Қала ішіндегі жолаушылар тасымалының едәуір бөлігін шағын автобустар мен таксилер атқарады.
Қоғамдық көлік жобасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2011 жылдан бастап Мсундузи муниципалитеті Питермарицбургті Эдендейл, Имбали және басқа аудандармен байланыстыратын жаңа автобус және такси желісін жоспарлады. 2015–2022 жылдары Мозес Мабхида жолының бойында 4,8 км арнайы қоғамдық көлік дәлізі салынды.
Алайда 2026 жылғы жағдай бойынша жоба толық пайдалануға берілмеген. Жоспарлау мен құрылыстың алғашқы кезеңдеріне шамамен 1,18 млрд ранд жұмсалған, ал арнайы жолақтардың кіреберістері бетон бөгеттермен жабылған. Муниципалитет бар инфрақұрылымды жалпы жол жүйесіне кіріктіріп, көлік қозғалысын жақсарту үшін қайта пайдалануды жоспарлаған.[20]
Теміржол және әуе көлігі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Питермарицбург теміржол стансасы тарихи Дурбан—Йоханнесбург теміржол желісінде орналасқан. Жолаушы пойыздарының қозғалысы ұрлық пен инфрақұрылымның бүлінуіне байланысты 2021 жылы тоқтатылып, 2023 жылдың соңында шектеулі түрде қайта басталды.[21]
Қалаға Питермарицбург әуежайы қызмет көрсетеді. Ол бұрын Ориби әуежайы деп аталған және негізінен ішкі жолаушы рейстері мен жалпы авиацияға пайдаланылады.
Білім және ғылым
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Питермарицбург — КваЗулу-Натальдің ірі білім беру орталығы. Қалада көптеген мемлекеттік және жекеменшік мектептер, кәсіптік колледждер және жоғары оқу орындары бар.
1910 жылы қалада Наталь университеттік колледжі құрылды. Ол 1949 жылы дербес Наталь университеті мәртебесін алды. Университеттің Дурбанда да бөлімшелері ашылып, ол көпкампусты оқу орнына айналды. 2004 жылы Наталь университеті мен Дурбан-Уэствилл университеті біріктіріліп, қазіргі КваЗулу-Наталь университеті құрылды.[22]
Питермарицбург кампусы ауыл шаруашылығы, биология, қоршаған орта, гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар салаларындағы зерттеулерімен белгілі. Қалада Дурбан технологиялық университетінің Мидлендс кампустары мен бірнеше педагогикалық, техникалық және діни колледждер де жұмыс істейді.
Қаланың белгілі орта мектептеріне Maritzburg College, Pietermaritzburg Girls’ High School, Alexandra High School, Carter High School, Epworth School, St Charles College және басқа оқу орындары жатады.
Мәдениеті және көрікті жерлері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Питермарицбург өзінің викториялық және эдвардтық сәулеті, саябақтары, мұражайлары мен тарихи ғимараттарына байланысты кейде «мұра қаласы» деп аталады.
Қалалық ратуша
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Питермарицбург ратушасы — қаланың негізгі сәулеттік нышаны. Ол қызыл кірпіштен фламандтық ренессанс үлгісінде салынып, 1901 жылы ашылған. Ғимарат Оңтүстік жарты шардағы ең ірі қызыл кірпішті тарихи құрылыстардың бірі ретінде сипатталады. Ратушада үлкен концерт залы мен құбырлы орган орналасқан.
КваЗулу-Наталь мұражайы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]КваЗулу-Наталь мұражайы 1904 жылғы 30 қарашада ашылған. Оның қорларында аймақ археологиясы, зулу қолөнері, еуропалық қоныстанушылар тарихы, малакология, энтомология және зоология бойынша маңызды коллекциялар сақталған.[23]
Тэтем көркем галереясы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Тэтем көркем галереясы бұрынғы Жоғарғы сот ғимаратында орналасқан. Оның коллекциясына Оңтүстік Африка, Ұлыбритания және Еуропа суретшілерінің кескіндеме, мүсін және сәндік өнер туындылары кіреді.
Ұлттық ботаникалық бақ
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]КваЗулу-Наталь ұлттық ботаникалық бағы 1874 жылғы 3 наурызда құрылды. Оны бастапқыда Питермарицбург ботаникалық қоғамы басқарған. 1969 жылы бақ Оңтүстік Африканың ұлттық ботаникалық бақтар жүйесіне берілді. Қазіргі кезде оны Оңтүстік Африка ұлттық биоалуантүрлілік институты басқарады.[24]
Бақта КваЗулу-Натальдің шалғындық және ормандық өсімдіктері, сирек ағаштар, дәрілік өсімдіктер мен сәндік гүлдер өсіріледі.
Басқа нысандар
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қаланың басқа тарихи және мәдени нысандарына:
- Ант шіркеуі және воортреккерлер тарихына арналған мұражай;
- Форт-Нейпир;
- Макрори үйі;
- Колониялық ғимараттар;
- ескі теміржол стансасы;
- Комрадс марафоны мұражайы;
- Уорлдс-Вью шолу алаңы;
- Куин-Элизабет табиғи саябағы жатады.
Қала маңында Хоуик сарқырамасы, Мидмар су қоймасы, Альберт-Фоллс қорығы және Наталь Мидлендс туристік бағыты орналасқан.
Спорты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Питермарицбург әсіресе жеңіл атлетика, регби, футбол, крикет, велосипед және ескек есу спортымен белгілі.
Қала Дурбанмен бірге әлемдегі ең көне әрі әйгілі ультрамарафондардың бірі — Comrades Marathon жарысын өткізеді. Алғашқы марафон 1921 жылғы 24 мамырда ұйымдастырылған. Жарыстың бағыты жыл сайын кезектесіп, бір жылы Питермарицбургтен Дурбанға, келесі жылы Дурбаннан Питермарицбургке өтеді.[25]
Мсундузи өзенінің қалалық бөлігі ескек есу мен каноэ жаттығуларына пайдаланылады. Питермарицбургтен Дурбан маңына дейін өтетін Дуси каноэ марафоны да аймақтағы маңызды спорттық оқиғалардың бірі.
Қала халықаралық тау велосипеді және BMX жарыстарын қабылдаған. Гарри Гвала стадионында футбол матчтары, ал Овал спорт кешенінде крикет жарыстары өткізіледі.
Бұқаралық ақпарат құралдары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Питермарицбургте ағылшын және зулу тілдеріндегі аймақтық баспасөз дамыған. Қаланың негізгі газеттерінің бірі — 1846 жылы шыға бастаған The Natal Witness, қазіргі атауы — The Witness. Сонымен қатар Maritzburg Sun, Public Eye, Village Talk және басқа жергілікті басылымдар таралады.
Қала туралы жаңалықтарды ағылшын тіліндегі The Witness, News24, GroundUp және басқа Оңтүстік Африка басылымдары, сондай-ақ африкаанс тіліндегі Netwerk24 пен Maroela Media жариялайды.
Қазіргі мәселелері және қаланы жаңғырту
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2021 жылғы шілдеде Оңтүстік Африканың КваЗулу-Наталь және Гаутенг провинцияларында болған жаппай толқулар Питермарицбургке де әсер етті. Қаланың орталық бөлігінде кәсіпорындар жабылып, бірқатар сауда нысандары тоналып немесе өртенді. Африкаанс тіліндегі Netwerk24 басылымы тәртіпсіздіктерден кейін Керкстраттағы көптеген кәсіпорындардың жабық тұрғанын және өртенген ғимараттардан металл сынықтары жиналғанын хабарлады.[26]
2020-жылдары қалада сумен жабдықтау, электр желілері, жолдар, қалдықтарды жинау, муниципалдық басқару және қоғамдық көлікке қатысты мәселелер кеңінен талқыланды. 2024 жылы Мсундузи мен оның айналасындағы аумақтарды метрополиялық муниципалитетке айналдыру ұсынысы қайта көтерілді. Кәсіпкерлер ықтимал қаржылық артықшылықтарды қолдағанымен, муниципалитеттің бұрынғы басқару мәселелері мен қызмет көрсету сапасына байланысты алаңдаушылық білдірді.[27]
2026–2027 қаржы жылына арналған жобада муниципалитет күрделі шығындар бюджетінің 65%-ын су, кәріз, электр қуаты және жол инфрақұрылымын қалпына келтіруге бағыттайтынын хабарлады.[28]
Тағы қараңыз
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Msunduzi Municipality: Leadership (ағыл.). Msunduzi Local Municipality. Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ Pietermaritzburg, Umgungundlovu District Municipality (ағыл.). South African History Online. (10 ақпан 2022). Тексерілді, 14 шілде 2026.
- 1 2 Census 2011: Main Place: Pietermaritzburg (ағыл.). Statistics South Africa деректері негізінде Adrian Frith. Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ Pietermaritzburg, Umgungundlovu District Municipality (ағыл.). South African History Online. (10 February 2022). Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ KwaZulu-Natal Legislature (ағыл.). KwaZulu-Natal Legislature. Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ Pietermaritzburg Main Place 566003 from Census 2011 (ағыл.). Census 2011. Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ The state of basic service delivery in South Africa: Analysis of Census 2022 data (PDF) (Report) (in ағылшын тілі). Statistics South Africa. 2024. p. 84. Retrieved 14 July 2026.
- ↑ History of Pietermaritzburg (ағыл.). Pietermaritzburg Tourism. Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ Pietermaritzburg and Midlands (ағыл.). KwaZulu-Natal Tourism and Film Authority. Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ Environmental Technical Note (ағыл.). Msunduzi Local Municipality. (2013). Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ Pietermaritzburg, Umgungundlovu District Municipality (ағыл.). South African History Online. (10 February 2022). Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ Town Hall — Second (ағыл.). Artefacts.co.za. Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ M.K. Gandhi is forcibly removed from a whites-only train carriage (ағыл.). South African History Online. (16 March 2011). Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ Forced Removals in South Africa (ағыл.). South African History Online. (25 May 2016). Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ Speech by Finance MEC Ina Cronje on the occasion of the Msunduzi Innovation and Development Institute (ағыл.). South African Government. (20 October 2009). Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ Pietermaritzburg Main Place 566003 from Census 2011 (ағыл.). Census 2011. Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ The state of basic service delivery in South Africa: Analysis of Census 2022 data (PDF) (Report) (in ағылшын тілі). Statistics South Africa. 2024. p. 84. Retrieved 14 July 2026.
- ↑ Msunduzi’s forestry agreement (ағыл.), The Witness (4 October 2023).
- ↑ N2/N3 Upgrade Programme (PDF) (Report) (in ағылшын тілі). South African National Roads Agency. 2023. Retrieved 14 July 2026.
- ↑ Pietermaritzburg’s R1-billion transport flop (ағыл.), GroundUp (13 July 2026).
- ↑ Pietermaritzburg station opens but train delayed 10 hours (ағыл.), GroundUp (12 December 2023).
- ↑ History (ағыл.). University of KwaZulu-Natal. Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ KwaZulu-Natal Museum (ағыл.). KwaZulu-Natal Museum. Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ History of the KwaZulu-Natal National Botanical Garden (ағыл.). South African National Biodiversity Institute. Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ Comrades Museum (ағыл.). Comrades Marathon Association. Тексерілді, 14 шілде 2026.
- ↑ Cele in PMB: “Ons moet baie versigtig wees” (af), Netwerk24 (19 July 2021).
- ↑ Boost for City’s metro hopes (ағыл.), The Witness (30 September 2024).
- ↑ Infrastructure dominates Msunduzi Municipality budget at IDP public consultation (ағыл.), The Witness (29 April 2026).