Пияз және інжугүл туыстастар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Пияз туыстастар[өңдеу]

Пияз туыстастар - даражарнақты өсімдіктер.

Бұлар баданалы, кейде түйнекпиязшықты және тамырсабақты, көпжылдық өсімдіктер болып табылады. Таспа тәрізді немесе сопақша жапырақтары жалпақ және түтікшелі болып келеді. Пиязшығы мен жапырақтарында сүтті шырын болады. Гүлдері - ұсақ, жай шатыршагүлге жиналады. Күлтелері қызғылт, ақ, күлгін және қанқызыл түсті. Гүлдері жапырақсыз гүлсидамның ұшында дамиды. Гүлдері ашылғанға дейін бүкіл гүлшоғырының сыртын мөлдір қабықша қаптайды. Гүл жарған соң қабықша құрап қалады. Пияз тұқымдастарды бунақденелілер тозаңдандырады.Жемісі - қауашақ. Пияз тұқымдастарды тұқымынан да, өсімді мүшесінен де көбейтуге болады. Тұқымдары жел, құмырсқалар, жануарлар арқылы таралады. Ғаламшарымызда пияз тұқымдастардың 650-ге жуық түрі таралған. Қазақстанда олардың 110-ға жуық түрі өседі. Пияз тұқымдастар - азықтық, малазықтық, дәрілік және сәндік бағалы өсімдіктер.

Шалқан пияз[өңдеу]

Шалқан пияз - екіжылдық дақыл, көкөніс дақылдарының ішіндегі маңыздыларының бірі. Диаметрі 15 сантиметрге дейін жететін қабыршақты пиязшығы болады. Пиязшықтың сыртын құрғақ, сары, ақ кейде күлгін түсті қабық қалайды. Қабыршақтарының барлығы түбіртек деп аталатын қысқарған сабақта орналасады. Түбіртектегі шырынды жапырақтарының қолтығында бүршіктер болады. Болашақ пиязшықтар сол бүршіктерден өсіп, дамиды. Көкшіл сүр-жасыл, түтік тәрізді жапырақтары бар.

Гүлсидамның биіктігі 1,5 метрге дейін жетеді. Оның іші қампиған, қуыс, ұшы өте көп гүлдері бар шатыршагүлді гүлшоғырмен аяқталады. Гүлдері ұзын гүлсағақтарда орналасады. Жасылдау ақ түсті, диаметрі 1 сантиметрдей гүлсерігі бар. [Гүлсерік 6 жапырақ» шалардан құралады. Гүлсерікте 6 аталық орналасады. Үш үяшықты жатыннан тұратын гүл аналығы - 1. Кейде гүлшоғырда гүлдерден өзге ұсақ пиязшықтар (түйіншелер) түзіледі. Жемісі - 6 тұқымды қауашақ. Үрығы үш қырлы, бұжырлы ұсақ болады. Үрықтың түсі - қара. Шалқан пияздың гүл формуласы: *Гс3+3А3+3Ж(3) (біріккен 3 жемісжапырақшалы).

Пияз өсіру бүкіл ғаламшарда кеңінен қолға алынған. Дүние жүзінде 1,5 млн гектарға жуық егістік жерге басты пияз өсіріледі. Әлемде 15 млн. тоннаға жуық пияз өндіріледі. Шалқан пияздың дүние жүзінде 1 000-ға жуық сорттары бар. Қазақстанда шығарылған «Дунганская-56» сорты Эрфурктегі халықаралық көрмеде күміс медальға ие болды. Шалқан пияздың бұл сорты Қазақстанның көптеген облыстарында аудандастырылды. Шалқан пияздың сабағы және пиязшығы тағамға пайдаланылады. Пиязшығының құрамында 14%-ға жуық қант, 2%-ға жуық белок болады. Сондай-ақ, С витамині] (14 мг%), сондай - ақ В және РР тобындағы витаминдер де бар.

Сарымсақ[өңдеу]

Сарымсақ - пияз туысты, көпжылдық өсімдік. Оның пиязшығы өте көп пиязшықтардан - «тілшелерден» құралады. Сарымсақтың пиязшығы және тілшелері жұқа құрғақ қабықшамен қайталады. Сабағының биіктігі 1 метрге дейін жетелі. Жапырағы жалпақ, қатар жүйкелі. Гүлсидамы 1,5 м биіктікке дейін өседі. Ол гүл шыққанға дейін. Сарымсақтың өзіне тән иісі болады. Сарымсақ пиязшығының құрамында 20-27% полисахарид, нөуыз, 7-28 мг% С витамині бар. Бактерияларды жойып жіберетін эфир майы медицинада қолданылады. Пияз бен сарымсақта болатын ерекше ұшпа заттар фитонцидтер деп аталады. Бұл грекше «фитон» - өсімдік + латынша «каедере» - жою, яғни «жойғыш өсімдік» деген мағына береді. Сөйтіп пияз бен сарымсақ медицинада тұмауға қарсы дәрі ретінде пайдаланылады. Сарымсақ - тағамдық, көкөністік өсімдік. Оны шұжық өндіруде, сүрлеме жасауда, асқа дәм беретін зат есебінде пайдаланады. Сарымсақтың екі түрлі іріктемесі бар: күздік сарымсақ, жаздық сарымсақ. Күздік сарымсақ қысқа қарай егіледі. Ал жаздық сарымсақ көктемде егіледі.


Гүлді өсімдіктердің даражарнақтылар класына жататын пияз және інжугүл тұқымдастар - пиязшықты, кейде түйнекпиязшықты және тауғырсабақты көпжылдық (шалқан пияз - екіжылдық) өсімдіктер. Жапырағы таспа тәрізді немесе сопақша жалпақ, түтікшелі болып келеді. Пиязшығы мен жапырағында сүтті шырын болады. Гүлдері жапырақсыз, Гүлсидамның ұшында дамиды, ұсақ гүлдер жай шатыршагүлге жиналады. Жемісі - қауашақ. Бұларды бунақденелілер тозаңдандырады. Тұқымдары жел, құмырсқа және жануарлар арқылы таралады. Пияз тұқымдастар - азықтық, малазықтық, сәндік және дәрілік өсімдіктер. Пияз және сарымсақта ерекше заттары - фитонцидтері болады. Інжугүл тұқымдастарының өкілі - інжугүл. Ол - тамырсабақты өсімдік, жемісі жидек. Медицинада жүрек жұмысын жақсартатын дәрі ретінде және гүлі парфюмерияда пайдаланылады.


Allium sativum 001.JPG
  • Пиязды ежелгі адамдар да білді. Олар тіпті пиязды өздері тұрақтаған орындарға екті де. Ғалымдар пияздың мәдени дақылға айналуын жыл санауға дейінгі (ж. с. д.) 4000 жылға жатқызады. Мысырлықтар пияз бен сарымсақты тәңір жаратқан өсімдік деп есептел, ерекше қастерлеген. Фараондардың мазарына мүрдемен бірге көмілген.
  • Испаниялықтар Х-ХІ ғасырларда пияз өсіруден үлкен жетістікке жетіп, әйгілі ірі пиязшьқты испаниялық тәтті іріктемелер шығарған.
  • Пияз Ресейге өте кеш -XII-XIII ғасырларда тап болған.
  • Пияз - бағалы дәрілік өсімдік. Ол қанда холестерин деңгейін жояды, баспашы, іріңді жараны, жүрек ауруын емдеуге қолданылады. Жылан шаққанда жәрдемі тиеді, авитаминозға көмектеседі.
  • Пияз және сарымсақ құрамында ұшқыш зат фитонцид болады. Фитонцид бактериялардың көптеген түрін жойыл жібереді, сондықтан жұқпалы ауруларға қарсы пайдаланылады.

Білмекке құмарлар үшін[өңдеу]

Інжугүл туыстастар - кейінгі кезде өзінше тұқымдас болып бөлінді, көпжылдық, шөптекті өсімдіктер. Өте аз бөлікте таралғандықтан, май інжугүлі Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген. Інжугул - тамырсабақты өсімдік. Көлбеу жатып, өрмелеп өсетін тамырсабағының буынаралықтары ұзарып, тармақталады. Тамырсабақтың буынаралықтарында қабыршақ тәрізді жапырақтар болады. Жапырақтардың қолтық бұршігінен жаңа тамырсабақ өседі. Тамырсабақтан өте қысқарған буынаралық бөлік 1-2 ем биіктеп өседі. Бұл - жыл сайын жер бетіне көтерілетін біржылдық өркен. Сол өркеннен қандауырша тәрізді - 1 қабыршақты және 2 жасыл жапырақтар өсіп шығады. Қабыршақтанған жапырақтың қолтығынан жапырақсыз, гүл беретін сабақ өседі. Інжугүлдің тамырсабағы ғана қыстал шығады. Інжугүл - биіктігі 15-20 ем улы өсімдік. Гүлдері қоңырау пішінді. Жай гүлсерікті. Аталығы - 6. Аналыгы - 1, аналық мойны қысқа, аналықтың аузы 3 тәлімді. Інжугүлдің гүл формуласы: Гс(3+3)А3+3Ж(3). Інжугүлдің гүлдерінде шірнелік болмайды. Сондықтан тозаңдандырғыштарды хош иісімен және тозаңдығымен тартады. Інжугүлді түкті ара, балара, сондай- ақ шыбындар тозаңдандырады. Інжугүлдің жемісі - қызылсары-қызыл түсті домалақ жидек. Жидекте 2-8 тұқым болады. Оның тұқымдарын құстар таратады. Інжугүлдің барлық мүшелері улы. Дәрі үшін інжугүлдің жапырақтары пайдаланылады. Ол жүрек жұмысын жақсартады. Өсімдіктің гүлі парфюмерияда інжугүл иісін алуға қолданылады. Інжугүл Жайық өзенінің оң жақ жағалауында өседі. Алматы, Қарағанды ботаникалық бақтарында өсіріледі[1]

Пайдаланған әдебиет[өңдеу]

  1. Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0