Пои-Калян
Пои-Калян (өзб. Poi Kalon аnsambli) — Өзбекстанның Бұхара қаласында Калян мұнарасының етегінде орналасқан сәулет ансамблі. Кешен XII—XVI ғасырларда салынған үш құрылымнан тұрады: Калян мұнарасы, Калян мешіті және Мир-араб медресесі. Пои Калян Регистан алаңында орналасқан және Бұхараның орталық сәулет ансамблі болып табылады.
Тарихы
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Пои Калян сәулет кешені Бұхараның қақ ортасында орналасқан. Пои-Калян кешенінің барлық нысандары әр уақытта салынған: мұнара XII ғасырдағы сәулет ескерткіштеріне жатады, мешіт XV ғасырда салынған, медреселер XVI және XX ғасырларда салынған. Кешен атауының көптеген нұсқаларын бар: Пойи Калан, Пои-Калян, Пои-Калон. Қаланың көрікті жерлері туралы әдебиеттерде бұл атау «ұлылардың іргесінде» дегенді білдіреді деп жазылған.
Кешеннің алғашқы ғимараттарының құрылысы арабтардың келуімен және ислам дінінің таралуымен бірге 713 жылы басталды. Осы уақыт ішінде кешен бірнеше рет бұзылып, қайта салынды, тек 1127 жылы салынған мұнара ғана уақыттың барлық сынақтарына: жер сілкінісіне, өртке және Шыңғыс хан ордасы қаланың қирауына төтеп берді.
XII ғасырда Қараханидтер әулетінің Арслан ханы қаланы қайта құруды бастады және негізгі құрылыстарды жаңа орынға көшірді. Оның ішінде мұнарасы бар мешіт басқа көшеде қайта салынды. Алайда құрылыс кезінде жіберілген қателіктер немесе олқылықтардың салдарынан жұмыс аяқталғаннан кейін мұнара құлап, жаңа мешіттің басым бөлігін қиратты. 1121 жылға қарай екінші мешіт салынды, ал 6 жылдан кейін қазіргі көріп жүрген мұнара құрылысы аяқталды.[1] Мешіт кейінірек XVI ғасырда қайта салынды, бұл бүгінде Пои-Калян кешенінде сақталған. Мұнараға жақын орналасқан Калян мешіті, XVI ғасырдың басындағы ғимарат, ол өзінің ауқымы бойынша Самарқандтағы әйгілі Би-Би-Ханум мешітімен салыстырылады.
Пои-Калян кешеніндегі үшінші және соңғы ғимарат – Мир-араб медресесі медресесі, ол әлі күнге дейін өз мақсатына сай пайдаланылуда – онда ислам әлеміне қатысты дін және саясат бойынша сабақтар өткізіледі. 1536 жылы салынған ол тек оқу орны ғана емес, жерлеу орны ретінде де пайдаланылған – медресе құрылысына қаржы салған Убайдулла хан мен осы көне ғимараттың сәулетшісі Мир Араб жерленген.[2]
Сәулеті
[өңдеу | қайнарын өңдеу].jpg)
Калян мұнарасы — Калян мұнарасы (1127) алғаш Қарахан әулетінен шыққан Арслан ханның әмірімен XII ғасырда тұрғызылған. Бұл көркемдігі жағынан өте сұлу жасалған мұнара – ағаштан салынған (қасында үлкен мешіті бар, XII ғасыр) алып кешеннің бір бөлігі. Кейін ағаш мұнара құлап, жанындағы мешітті басып қалған. Оның орынан кірпіштен, қалаған қазіргі мұнара салынған. Биіктігі 60 метр мұнараның 10 метрдейі жер астына жіберліген. Мұнараның сырты айналдыра типылданған кірпіштермен көмкеріліп, нақышты жазуы бар түрлі – түсті плиткалармен өрнекті белдеу жүргізілген. Жазуда оны 1127 жылы шығыс сәулетшісі Бако салған деп жазылған. Калян мұнарасы көпір арқылы Қалян мешітінің төбесімен байланықан. Бұл жерден 105 сатысы бар тік және тар кірпіш бұрандалы баспалдақ мұнараның ротундасына (жоғарғы бөлігі) шығады.[3]
Калян мешіті — немесе Үлкен мешіт Бұхараның бас жұма мешіті және Самарқандтағы Бибі ханым мешітінен кейінгі Орталық Азиядағы екінші үлкен мешіт. Мешіт ғимараты өте кең және бір мезетте 12 мың адам сияды. Мешіт Тимуридтер сәулетінің дәстүрінде – төрт айваннан тұратын дәстүрлі төртбұрышты жоспар бойынша салынған. Негізгі немесе шығыс кіреберіс биіктікте орналасқан үлкен мозаикалық порталмен безендірілген. Мешіттің бас ғимаратының екі жағында екі көк күмбез көтеріледі. Мешіт ауласының периметрі 288 күмбезді жабық күмбезді галереялармен безендірілген, олардың негізін 208 тірек атқарады. Қасбеттердің түрлі-түсті қаптамасы әшекеймен және мозаикамен қапталған кірпіштерді қолдану арқылы жасалған.[4]
Мири Араб медресесі — Медресе Калян мешітіне қарама-қарсы 1535-1536 жылдары салынған. Мири Араб медресесін салу үшін Убайдулла хан тұтқынға түскен үш мың парсыларды құлдыққа сатуға мәжбүр болды. Басқа деректерге қарағанда, медресе Убайдулла ханның әскери жорықтарында жеңіп алған олжаларынан түскен қаражатқа салынған. Ғимарат ауласының айналасында 114 хужрадан тұратын екі қабаттан және крест тәрізді екі залдан тұрады.
Бірінші зал мешіт пен дәрісхана болса, екіншісі Убайдулла хан, Йемендік Абдулла және басқа да тұлғалардың қабірі болды. Қабірдің ортасында Убайдулла ханның ағаштан жасалған құлпытасы орналасқан.
Медресенің негізгі қасбеті екі деңгейлі лоджиялармен шектеседі. Медресе оюлы мозаикамен және түрлі-түсті стильдендірілген ою-өрнектермен безендірілген. Бүгінде медресе аумағында болашақ мүфтилерге исламның қыр-сырын үйрететін теологиялық мектеп жұмыс істейді.[5][6][7]
Дереккөздер
[өңдеу | қайнарын өңдеу]- ↑ Пой-Калян кешені. Тексерілді, 8 сәуір 2025.
- ↑ Пой Калян сәулет кешені. Тексерілді, 8 сәуір 2025.
- ↑ Калян мұнарасы. Тексерілді, 8 сәуір 2025.
- ↑ Пои-Калян. Тексерілді, 8 сәуір 2025.
- ↑ Пои Калян. Тексерілді, 8 сәуір 2025.
- ↑ Пой-Калян архитектуралық ансамблі: Ежелгі Бұхараның символы. Тексерілді, 8 сәуір 2025.
- ↑ Пой-Калян – Бұхараның сәулет өнерінің кереметі. Тексерілді, 8 сәуір 2025.