Полонизация

Польша мен Речь Посполитаяның тарихи шекаралары

Полонизация (поляктандыру, пол. polonizacja, белар. паланізацыя, укр. полонізація, лит. polonizacija, жем. puoluonėzacėjė) — поляк мәдениетінің, әсіресе поляк тілінің ерікті, не мәжбүрлі қабылдануы. Бұл феномен түрлі кездері поляк емес халықтарда, көбіне Польша мемлекеттерінде, не олармен көрші елдерде байқалған.

Мәдени ассимиляцияның өзге де мысалдарындағыдай, полонизация ерікті немесе мәжбүрлі болған. Ол поляк тілінің және мәдениетінің басымдығы бар территорияларда байқалды, мәселен, бір кездері Рутения мен Литвадағы ақсүйектер поляк тілі арқылы беделге, әлеуметтік мәртебеге қол жеткізе алатын. Белгілі бір жағдайларда жергілікті әкімшіліктер полонизацияны әдейі орнатқан болатын, әсіресе соғысаралық және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі заманда.

Полонизация құбылысы Речь Посплитая заманындағы (1569–1795) Ұлы Литва кінәздігінің халқында байқалатын. Осы жылдары Рутения мен Литва ақсүйектері поляк тілі арқылы батыстанғысы келген болатын, оған қоса поляктану арқылы жоғары әлеуметтік мәртебеге қол жеткізе алатын. Мәжбүрлі полонизацияның ең ықпалдысы мәдени институттарда орын алды: Православ пен Протестант шіркеулері уақыт өте келе Католик шіркеулеріне айналды. Сол кездердегі рутениялықтар үшін католик болу мен поляк болу бірдей нәрседей болған. Православ шіркеуін тастау беларустар мен украиндар арасында аса ашу туғызды. Ал, мысалы, көбіне католик болған литвалықтар өзі де соны білмей ұлт ретіндегі мәдени барабарлығын жоғалта жаздады, бірақ бұл XIX ғасырдағы Литва ұлттық ренессансы арқылы тоқтады.

XX ғасырдың басындағы Поляк Республикасы тарапынан келген полонизацияның әдейілігі, мәжбүрлігі молырақ болды, әсіресе Шығыс кресы аймағында. Осы саясаттың кейбірі басқа еуропалық елдерде болған отаршыл ассимилациялау саясатына ұқсаған, мәселен германизация, итальянизация мен орыстандыру, болса, басқалары ана тілдің маңыздылығын көтеруді көздеген өзге саясатқа ұқсайтын, мәселен мадьяризация, румынизация мен украинизация. Ресей империясы, Пруссия мен Аустрия-Мажарстаннан бұрын қысым көрген поляктар үшін ол бұрынғы ұлттық барабарлығын, дәстүрін мен тілін қайта тұрғызу мәселесі болды, әсіресе білім беру, дін, инфрақұрылым мен әкімшілік салаларында. Алайда дәл сол саясат елдің поляк емес халқын ассимиляциялады. Мәселен, украиндар тұрған аймақтарда Украин грек-католик шіркеуіне және православ шіркеуіне қысым көрсетілді, уақыт өте келе украин мектептерінің саны азайып бара жатты да, орнына поляк мектептері орнатылды.

Қолданылған әдебиет

• Januszewska-Jurkiewicz Joanna Stosunki narodowościowe na Wileńszczyźnie w latach 1920–1939 — Katowice, 2010.