Мазмұнға өту

Райнер Вайсс

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Райнер Вайсс
ағылш. Rainer Weiss
Туған күні

29 қыркүйек 1932 (1932-09-29)

Туған жері

Берлин, Веймар Республикасы

Қайтыс болған күні

25 тамыз 2025 (2025-08-25) (92 жас)

Қайтыс болған жері

Кембридж, Массачусетс, АҚШ

Ғылыми аясы

физика

Жұмыс орны

Массачусетс технологиялық институты

Альма-матер

Массачусетс технологиялық институты

Ғылыми жетекші

Джеррольд Р. Захариас (ағыл.)қаз.

Марапаттары


Астрономия бойынша Шао сыйлығы (2016)
Нобель сыйлығы Физика саласындағы Нобель сыйлығы (2017)

Райнер Вайсс (ағылш. Rainer Weiss; 29 қыркүйек 1932, Берлин, Веймар Республикасы — 25 тамыз 2025, Кембридж, Массачусетс ) — американдық физик және лазерлер мен лазерлік интерферометрия саласындағы маман. Ол гравитациялық толқындарды анықтауға маманданған LIGO коллаборациясының негізін қалаушылардың бірі. Қазіргі уақытта ол Массачусетс технологиялық институтының құрметті профессоры[1]. Оған 2017 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығы берілді.

Өмірбаян

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

1932 жылы Берлинде дүниеге келген оның отбасы әкесі тұтқындалғаннан кейін сол жылы Прагаға көшті. Әкесі коммунистік көзқарастарды ұстанды; еврей тектес болғандықтан, отбасы 1938 жылы Чехословакияны нацистердің басып алуы қарсаңында қайтадан қашуға мәжбүр болды, бұл жолы Америка Құрама Штаттарына (олар 1939 жылдың қаңтарында келді)[2].

Нью-Йоркте оның әкесі Фредерик Вайсс (ағылш. Frederick A. Weiss), мамандығы бойынша невропатолог, Карен Хорни тобында психоаналитик болып жұмыс істеді, жеке тәжірибе ашып, осы салада бірқатар еңбектер жариялады[3]. Анасы, Гертруда Лоснер (ағылш. Gertrude Loesner) эмиграцияға дейін актриса болғысы келген және Нью-Йорктегі әмбебап дүкенде сатушы болып жұмыс істеген[4].

Вайсс жастық шағын Жоғарғы Уест-Сайдта өткізді, онда ол мемлекеттік мектептерде, содан кейін беделді жеке Columbia Grammar School оқыды содан кейін 1950 жылы Массачусетс технологиялық институтына түсті. Инженер мамандығы бойынша оқып, екінші курсында физика факультетіне ауысты. 1953 жылы оқуын тастап кетті, бірақ көп ұзамай MIT-ке Джерольд Закариасқа ( атомдық сағаттарды жасап жатқан зертханасында техник болып оралды және екі жылға жуық уақыттан кейін зертханаға студент ретінде оралып, оқуын зертханадағы жұмыспен үйлестірді.[2][4] Ол 1955 жылы бакалавр дәрежесін, ал 1962 жылы Тафтс университетінде физика бойынша PhD дәрежесін алды. 1962 жылдан 1964 жылға дейін Принстон университетіндегі Роберт Диктің зертханасында постдокторантура қызметкері болды. 1964 жылдан бастап Массачусетс технологиялық институтында жұмыс істеді, онда 1973 жылы профессор болды.

1970 жылдары Вайсс ғарыштық микротолқынды фон сәулелену спектрін өлшеудегі алғашқылардың бірі болды және кейінірек COBE спутниктік ғылыми тобының кеңесшісі болды.

Ол 2025 жылы 25 тамызда 92 жасында Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы ауруханада қайтыс болды.[5]

Отбасы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  • Әпкесі — драматург Сибилла Пирсон (1937 жылы туған, Прага)[6].
  • Әйелі (1957 жылдан бастап) — Ребекка Вайсс (қыз кезіндегі тегі Янг), өсімдік физиологы, кейінірек кітапханашы[7].
  • Тәтесі (әкесінің әпкесі) — Хильда Вайс (1900—1981), Франкфурт мектебінің әлеуметтанушысы.

Марапаттар және мойындау

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  • 1998 — Манне Зигбанның еске алу дәрісі
  • 2000 — Гуггенхайм стипендиясы[10]
  • 2007 — Эйнштейн сыйлығы (APS), «Оптикалық интерферометрияға негізделген гравитациялық толқын детекторларын әзірлеуге қосқан іргелі үлесі үшін, бұл лазерлік интерферометр гравитациялық-толқындық обсерваториясының сәтті жұмыс істеуіне әкелді» (англ. «For fundamental contributions to the development of gravitational wave detectors based on optical interferometry, leading to the successful operation of the Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory.»)
  • 2016 жылғы мамыр – Іргелі физика сыйлығы (Кип Торн және Рональд Древермен бірге), «астрономия мен физикада жаңа көкжиектер ашатын гравитациялық толқындарды ашқаны үшін» (англ. «For the observation of gravitational waves, opening new horizons in astronomy and physics»)[11]
  • 2016 — Грубер сыйлығы[12]
  • 2016 — Астрономия бойынша Шао сыйлығы, «Гравитациялық толқындарды тікелей анықтау астрономияда жаңа көкжиектер ашатын және алғашқы маңызды жаңалығы екі жұлдыздық массалы қара құрдымның бірігуі болған Лазерлік интерферометрлік гравитациялық толқындық обсерватория (LIGO) идеясы мен әзірлемесі үшін» (англ. «For conceiving and designing the Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory (LIGO), whose recent direct detection of gravitational waves opens a new window in astronomy, with the first remarkable discovery being the merger of a pair of stellar mass black holes»)[13]
  • 2016 — Харви сыйлығы
  • 2016 — Кавли сыйлығы, «Гравитациялық толқындарды тікелей анықтау үшін» (англ. «For the direct detection of gravitational waves»)[14]
  • 2017 — Уиллис Лэмб сыйлығы
  • 2017 — Астурия ханшайымының сыйлығы
  • 2017 — Физика саласындағы Нобель сыйлығы гравитациялық толқындарды эксперименттік тіркегені үшін[15]
  • 2019 — Чехия Республикасы Сенаты Төрағасының күміс медалі[16]

Академияларға мүшелік :

Дереккөздер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. ↑ The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics. Басты дереккөзінен мұрағатталған 3 қараша 2017. Тексерілді, 22 маусым 2016.
  2. 1 2 Interview with Rainer Weiss. Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 қараша 2017. Тексерілді, 5 желтоқсан 2016.
  3. ↑ Frederick A. Weiss Papers: An inventory of his papers at Syracuse University. Басты дереккөзінен мұрағатталған 3 қазан 2017. Тексерілді, 3 қазан 2017.
  4. 1 2 Meet the college dropout who invented the gravitational wave detector. Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 қаңтар 2018. Тексерілді, 3 қазан 2017.
  5. ↑ McCain, Dylan Loeb. Rainer Weiss, Who Gave a Nod to Einstein and the Big Bang, Dies at 92  (ағыл.), The New York Times (26 August 2025).
  6. ↑ Rainer Weiss Biography. Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 қазан 2017. Тексерілді, 5 қазан 2017.
  7. ↑ Autobiography of Rainer Weiss. Басты дереккөзінен мұрағатталған 5 қазан 2017. Тексерілді, 5 қазан 2017.
  8. ↑ Sarah Weiss. Басты дереккөзінен мұрағатталған 5 қазан 2017. Тексерілді, 5 қазан 2017.
  9. ↑ Benjamin Weiss appointed Chair, Prints, Drawings and Photographs, at Museum of Fine Arts, Boston. Басты дереккөзінен мұрағатталған 5 қазан 2017. Тексерілді, 5 қазан 2017.
  10. ↑ Райнер Вайсс на сайте Мемориального фонда Джона Саймона Гуггенхайма. Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 қазан 2017. Тексерілді, 4 қазан 2017.
  11. ↑ Breakthrough Prize. Басты дереккөзінен мұрағатталған 7 мамыр 2016. Тексерілді, 22 маусым 2016.
  12. ↑ 2016 Gruber Cosmology Prize Press Release | The Gruber Foundation. Басты дереккөзінен мұрағатталған 3 мамыр 2019. Тексерілді, 23 маусым 2020.
  13. ↑ The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics. Басты дереккөзінен мұрағатталған 7 маусым 2016. Тексерілді, 22 маусым 2016.
  14. ↑ 9 SCIENTIFIC PIONEERS TO RECEIVE THE 2016 KAVLI PRIZES | The Kavli Foundation. Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 маусым 2016. Тексерілді, 22 маусым 2016.
  15. ↑ Нобелевскую премию по физике присудили за вклад в изучение гравитационных волн.
  16. ↑ Stříbrné medaile předsedy Senátu. Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 қыркүйек 2022. Тексерілді, 28 желтоқсан 2023.
  17. ↑ Academy of Arts & Sciences Website Search. Басты дереккөзінен мұрағатталған 20 желтоқсан 2016. Тексерілді, 22 маусым 2016.
  18. ↑ Rainer Weiss. Басты дереккөзінен мұрағатталған 22 ақпан 2016. Тексерілді, 22 маусым 2016.
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Райнер_Вайсс&oldid=3589277» бетінен алынған