Мазмұнға өту

Райымбек батыр

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
(Райымбек Хангелдіұлы бетінен бағытталды)
Райымбек батыр
Туған күні

1705 (1705)

Туған жері

Алматы облысы

Қайтыс болған күні

1785 (1785)

Ұлты

Қазақ

Қызметі

батыр

Райымбек Түкеұлы (1705 – 1785) — қазақ батыры, Абылай ханның дарынды қолбасшысы. 17 жасында жоңғар шапқыншыларына қарсы күресте ерлік көрсетіп, батыр атанды.

Ұлы жүздің Албаны ішіндегі Алжан руының Сырымбет тармағынан тарайды. Атасы Хангелді батыр 18 ғасырдың 1-жартысында жоңғарларға қарсы күресте аты шығып, 1733 жылы Төле, Қодар билер, Сатай, Бөлек батырлармен бірге Ұлы жүз қазақтары атынан орыс патшайымы Анна Иоанновнаға елші жіберген.[1]

Райымбек 17 жасында жоңғар басқыншыларына қарсы күресте ерлік көрсетіп, батыр атанды. Қалмақтың Бадам, Қорын, Ағанас, Секер, т.б. хан, ноян, батырларын жекпе-жекте жеңіп, Қаратау өңірі мен Жетісуды жаудан азат етуге басшылық жасағандардың бірі болған. Торайғыр және Сөгеті таулары аралығындағы “Ойрантөбе” деген жерде өткен шайқаста ерекше көзге түсті. 1733 жылы Бөлек батырмен бірге жоңғарға елші болып барған.

Көзі тірісінде “көріпкел”, “әулие” атанған. Ол Алматы алқабында Шілік, Жалаңаш өңірінде тоған қаздырып, су шығартып, егін ектірген.[1][2][3]

Өмірбаяны

Райымбек батырдың туған жылына қатысты даулар көп. Кейбір дерек бойынша, Райымбек батыр 1705 жылы [4], басқа дерек бойынша 1730 жылы[5] туған. Бірақ, мемлекет деңгейінде қабылданған өмір дерегі — 1705–1785 жылдар.

ҚР Орталық Мемлекеттік архивінде сақталған деректерге сүйенсек, Райымбек Түкеұлы Албансай сайында, қазіргі Алматы қаласының Медеу ауданындағы Юбилейный елдімекенінің аумағында дүниеге келген.[6]

Райымбектің өміріне қатысты аңыздар көп. Соның ішінде, екі жасар бала кезінде аузына жорғалап кіріп кеткен кішкентай жыланның басын тістеп жұлып алған. Аңыз бойынша, нағашы атасы небәрі жеті жасқа толған кішкентай Райымбекке ат етіп міну үшін көк тайды, қару-жарақтан  – садақ, жебелі қорамсақ, қылыш, найза, жауынгерлік балта (айбалта), қалқан мен сауытты сыйға тартады. Тайының атын Көкойнақ деп атады – бұл Райымбек батырдың аңызға айналған аты еді.[7]

Батырлығы

15 жасқа қараған шағында Райымбек нағыз сарбазға айналды, садақ тартудан мерген болған, қылышты өте жақсы меңгерген, тіпті күшті жауынгерлерді жекпе-жек айқастарда жеңе білген. Көкойнақ өте жүйрік шабандоз ат болды, Райымбек онымен бірнеше рет бәйгеде жеңіске жетті. 17 жасында бозбала қазақ-жоңғар соғыстарына қатысып, ерен ерлік көрсетіп, батыр атағын алды.[8]

Батырлығы мен әскери стратегиясы үшін Абылай хан Райымбекті өз қолбасшыларының бірі етіп тағайындады. Жарияланымдарда көрсетілгендей[9][10], Райымбек 1720-1730 жылдардағы қазақ-жоңғар соғыстарының негізгі шайқастарына (Бұланты, Аңырақай және басқа да шайқастар) қатысты, бірақ бұл туралы ауызша тарихи аңыздарда айтылмаған, сонымен қатар жазбаша деректер де жоқ. Кейбір деректер бойынша 1733 жылы Райымбек Бөлек батырмен бірге Жоңғарияда елші ретінде болған [11]. Неғұрлым толық материалдар Райымбектің XVIII ғасырдың 40-50-жылдарындағы қазақ-жоңғар соғыстарына қатысуы туралы сақталған.[12]

Жетісудың орталық бөлігінде Райымбектің басшылығымен Бақай, Сатай, Малай батырлар жоңғарларды шығысқа қарай қуып, олардың қолбасшылары Алматыдан шығысқа қарай Секер, Арыс, Ағанаспен шайқасты.

Райымбектің қолбасшылығымен болған, қазақтың «Райымбек» атты дастанында айтылатын ең белгілі шайқас – Ойрантөбе шайқасы (1745)[8]. Шайқас Торайғыр және Сөгеті таулары аралығындағы Сөгеті жазығында (Көкпек жазығы) Ойрантөбе деген жерде болды. Секер ноян, Қорын ханның қаза тапқаны туралы білген соң, жоңғар қолбасшылары Ағанас пен Арысты шақырып, соғысу үшін Көкпекті жазығына әскерді жинауға бұйрық берді.

Қазақтардың жеңістері нәтижесінде Текес және Қарқара өзендерімен шекара анықталды. Райымбек батыр қазақ шекарасын межелеу мақсатында қызыл түсті тастарды Тұзкөлден тасып, қызыл тастардан қорған тұрғызуға ұсыныс жасады. Сөйтіп, қазір Сүмбеге жақын жерде Қызыл Оба деп аталатын төбе бар. Ол биіктігі сегіз метрге жуық қызыл түсті дөңбектастардың үйіндісі. Бұл қорған XIX ғасырдың ортасында Ресей империясы мен Қытай арасындағы шекараларды белгілеу мен жерді бөлу кезінде шекараны анықтайтын белгі болды.[13]

Батыр туралы мәліметтер

Райымбек батыр ескерткіші (Алматы, Райымбек және Пушкин көшелерінің бұрышы)

Райымбек батырдың әулиелік қасиеттері болған. Аңыз бойынша батыр қайтыс болғаннан кейін, денесін ақ түйеге артып, басын бос жіберуді және ол қай жерге барып шөксе, сол жерге жерлеуді өсиет етеді. Батыр қайтыс болған соң, түйе қазіргі Алматы қаласына дейін жүріп келген екен. Зерттеушілер, ол өзінің өмірден өтетінін және жерленетін жерін болжап білген деп санайды.[14]

Ақын Мұқағали Мақатаевтың аяқталмай қалған “Райымбек, Райымбек” атты дастанын жариялағаны үшін “Лениншіл жас” газетінің жетекшісі Сейдахмет Бердіқұлов партиялық сөгіс алған.

2005 жылы Республикалық көлемде Райымбек батырдың 300 жылдық тойы тойланды. Ер есімі ел есінде қайта жаңғырды.

Райымбек батырдың есімі

Райымбек батырдың есімі Албан руының ұранына айналды.

Алматыда

1990 жылы “Райымбек” тарихи-этнографиялық қоғамы құрылды.

Әдебиетте

Қазақ ақыны Мұқағали Мақатаев батырдың ерлігін жырлап “Райымбек, Райымбек” атты поэма жазған. Ал жазушы Ж.Тұрлыбайұлы батырға роман арнаған.

Жер-су, елді мекен атаулары

Алматы облысында Райымбек есімімен аталатын жер-су аттары көп кездеседі. Торайғыр тауындағы Айырлы асуының маңында “Райымбек бастауы” бар.

Алматы облысының Нарынқол мен Кеген аудандары біріктіріліп, Райымбек ауданы деген атаумен құрылды. Кейін Кеген ауданы құрамынан шығарылды.

Қазір Райымбек батырдың есімімен келесі нысандар аталады:

  • Алматы қаласындағы орталық көшелердің бірі — Райымбек даңғылы (оның зираты орналасқан көше);
  • Алматы облысындағы аудан — Райымбек ауданы (Нарынқол мен Кеген аудандары біріктіріліп, Райымбек ауданы деген атаумен құрылды. Кейін Кеген ауданы құрамынан шығарылды);
  • Алматы облысы, Қарасай ауданындағы ауыл — Райымбек ауылы;
  • Алматы қаласының метрополитеніндегі бір бекет — Райымбек батыр метро бекеті;
  • 1997 жылы Алматы қаласындағы 46-мотоатқыштар бригадасына Райымбек батыр есімі берілді. Кейін, әскери бөлімге батыр есімі берілді: Райымбек батыр атындағы 38-ші арнайы десант-шабуылдау бригадасы;
  • Алматы облысындағы ауылдарда көшелер және т.б.

Батыр ескерткіштері

  • 1981 жылы Алматыдағы Райымбек батырдың зиратында гранит тақтасы, ал 1994 жылы көрнекті батырдың кесенесі салтанатты түрде ашылды. Бұл — Алматы қаласының аумағында орналасқан жалғыз кесене.[2]
  • 1996 жылы Райымбек ауданында Сарыжаз ауылының маңында Райымбек батырдың ат үстінде бейнеленген мүсіні орнатылған. Архитекторы — К.Егізбаев.[15] Бұл мүсінді орнатуға "Райымбек" қоғамдық қоры мен оның төрағасы А.Алпысбаев (1987-1997) мұрындық етті.
  • 2005 жылы сол кездегі Райымбек ауданына (қазіргі Кеген ауданына) кірген бойда батырдың 300-жылдығына орай Райымбек батыр бейнеленген ескерткіш орнатылған. Бұл ескерткіште мүсінмен қатар "Райымбек баба мекені", "Кеген ауданына қош келдіңіз" деген жазулар орнатылған.
  • 2012 жылы Алматы қаласының ортасында Райымбек даңғылының бойында Райымбек батыр ескерткіші орнатылған. Ескерткіште Райымбектің мүсіні ат үстінде берілген. Ескерткіштің үстінде М.Мақатаевтың өлеңінен "Ұрпағыңа медет бер, Ұлы бабам!" деген үзінді жазылған. Мүсін авторы — Е.Рахмандиев.

Райымбек ұрпақтары

Батырдың өмірі мен отбасы туралы деректер аз. Райымбектің көп некелі болғаны туралы мәліметтер бар.[12]

Шежіре бойынша, Райымбек атаның төрт әйелінен 11 баласы болған.[16]

  • Бірінші әйелінен: Құлжаман, Алтай;
  • Екінші әйелі Көрпештен: Нарт, Сарт, Қожағұл, Әжі;
  • Үшінші әйелі Жаманқыздан: Масақбай, Орақбай, Қонақбай;
  • Жеңге алған әйелі Балқаштан: Рыскелді, Әйтімбет;

Дереккөздер

  1. ↑ a b Райымбек Түкеұлы. Тарихи тұлғалар (құраст.: Тоғысбаев Б., Сужикова А.). – Алматы, 2005
  2. ↑ a b Оразов Р.Е. Райымбек батыр: зиратына белгі қалай қойылды // Туған өлке. – 2012 –№3–№4
  3. ↑ Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматы кітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2
  4. ↑ Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. 7 том. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакицясы, 2005. – 728 б.
  5. ↑ Жетысу. Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. –712 б.
  6. ↑ Түкеұлы Райымбек – Халық батыры. Бәйдібек баба — Алып бәйтерек. Албан ата энциклопедиялық шежіре. — Алматы, 2003 — 567 б.
  7. ↑ Райымбек батыр // Бабалар сөзі: Жүзтомдық. – Астана: «Фолиант», 2012. Т. 87: Тарихи аңыздар, 2012. – Б. 153-213.
  8. ↑ a b Турлыбайулы Ж. Герой сурового времени // Казахстанская правда. – 2005. – 6 августа. – С. 4.
  9. ↑ Журекбаев А. Несломленный дух батыра Райымбека // Вечерний Алматы. – 2015. – 2 апреля (№ 39–40). – С. 8.
  10. ↑ Шупейкин В., Васильева И. Райымбек из рода Албан // Вечерний Алматы – 2017. – 24 августа (№107). – С. 28.
  11. ↑ Казахстан. Национальная энциклопедия. Том 4 / Гл. ред. Б. Аяган. – Алмата: Главная редакция «Қазақ энциклопедиясы», 2006. – 568 с.
  12. ↑ a b https://iie.kz/?p=25092
  13. ↑ Турлыбаев Ж. Қаһарлы заманның қаһарманы //Ұлағат. — 1997. — №1-2.
  14. ↑ Есим Г. Әулие Райымбек жолы елдікке бастайды // Жетісу – 2006. – 30 июля.
  15. ↑ https://e-history.kz/ru/kazakhstanika/show/10679
  16. ↑ Бәйдібек баба — Алып бәйтерек. Албан ата энциклопедиялық шежіре. — Алматы, 2003 — 498 б.
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Райымбек_батыр&oldid=3544588» бетінен алынған