Румыниядағы қырым татарлары

Румыниядағы қырым татарлары (рум. Tătarii crimeeni din România, қырымтат. Romaniya Qırımtatarları) — Румыниядағы ұлттық азшылықтардың бірі. Түркі тайпалары қазіргі Румыния аумағына ғұндар мен бұлғарлардың шапқыншылығы кезінде келді. X ғасырда бұл жерлерге қыпшақтар қоныстанды. Әр түрлі татар халықтары Алтын Орданың Добруджаға жорығынан кейін осы өңірге орнықты. XIV—XV ғасырларда Осман империясы Буджақтағы ноғайлардың Добруджаны отарлауына мүмкіндік берді. 1593–1595 жылдар аралығында Буджақ татарлары да осы өңірге қоныстанды. Алайда қазіргі Румыния татарларының негізгі бөлігін Қырым Ресей империясына қосылғаннан кейін көшіп келген қырым татарлары құрады. Қоныстанған қырым татарлары тұрмыс-тіршілігі жағынан көшпелі ноғайлардың ұрпақтарынан ерекшеленді.

Тарихы

2002 жылғы санақ бойынша Румыниядағы қырым татарларының орналасуы.

Қырымның 1783 жылы Ресей империясына қосылуынан кейін қырым татарлары Осман империясының жағалаудағы Добруджа провинциясына (қазіргі Румыния мен Болгария аумағында) қоныс аудара бастады. Татарлар негізінен Меджидие, Бабадаг, Констанца, Тулча, Силистра, Варна аймақтарына қоныстанып, сондай-ақ өз Отанымен байланысты атаулары бар жеке елді мекендерді құрды, соның ішінде Ширин, Яйла, Ақмешіт, Ялта, Кефе, Бейбұжақ.

1783 жылдан 1853 жылға дейін ондаған мың қырым татарлары мен ноғайлар Русен аймағына қоныс аударды, кейін бұл жер «Кіші Татария» деген атқа ие болды. 1812 жылы Ресей Буджакты жаулап алғаннан кейін, осы өңірдегі ноғайлар да Добруджаға қоныс тепті. 1860 жылғы жаппай көшке дейін Добруджаға орныққан татарлар қабайлдар (қырымтат. Kabail) деп аталды. Олардың ішінен Осман сұлтаны III Селимнің «Жаңа тәртіп» (Низам-и Джедид) армиясына қабайл татар жасағы құрылды. Бұл жасақ II Махмұдтың Мехмет Әли пашамен күресінде шешуші рөл атқарды, сондай-ақ Босния мен Герцеговинада, Күрдістанда және араб аймақтарындағы көтерілістерді басуға қатысты. Сонымен қатар, Қырым соғысы кезінде Осман империясының жағында соғысты.

Қырым татарлары албандармен бірге Осман империясында беделді кеден қызметкерлері ретінде қызмет атқарып, кейін арнайы салықтық жеңілдіктер алды. Түріктер татарларға белгілі бір автономия берді, оларды өздерінің қаймақамы – хан мырза басқарды. Добруджада тамырын жайған Гирей әулеті (1427–1878) жалпы құрметке ие болды. Добруджалық татар Қара Хүсейн II Махмұд сұлтанның бұйрығымен янычар корпусын жоюға жауапты болды.

1877–1878 жылдары 80–100 мың қырым татары Добруджадан Анатолияға қоныс аударды. Көшу аз мөлшерде болса да, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жалғасты. Эмиграцияның бірнеше себебі болды. 1883 жылы румын үкіметі барлық румын азаматтарына, соның ішінде татарларға да міндетті әскери қызмет енгізді. Татарлар христиан армиясында қызмет ету мұсылмандық мүдделеріне қайшы келеді деп алаңдады. Басқа себептер қатарына 1899 жылғы Добруджадағы ашаршылық, 1880–1885 жылдардағы татар және түрік жерлерін тәркілеу туралы заңдар және аймақты күйреткен 1912–1913 жылдардағы Балқан соғыстары кірді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі оқиғалар

1940 жылы Оңтүстік Добруджа Болгарияға қосылып, Румыниядағы татарлардың саны азайды. 1977 жылы елде 23 мың татар болған. ХХ ғасырдың 90-жылдары олардың саны шамамен 40 мыңға жетті. ХХІ ғасырдың басында Мұсылман-татар және түріктердің демократиялық одағының басшылығы халық санағының деректеріне күмән келтіріп, Румынияда 50 мыңға жуық татар тұратынын мәлімдеді. Сонымен қатар, татарлардың көпшілігі өздерін түрік ретінде сәйкестендіре бастады. Осындай үрдістер Болгарияда да байқалды.

1947–1957 жылдары Румынияда татар мектептері жұмыс істей бастады. 1955 жылы татар қауымдастығына арнайы әліпби әзірленді. 1990 жылы Мұсылман-татар және түріктердің демократиялық одағы құрылды.

Сілтемелер

• Румыния татар сайты Мұрағатталған 14 қаңтардың 2015 жылы.