Самұрат мешіті
| Самұрат мешіті | |
 | |
| Ел | |
|---|---|
| Статусы |
Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші |
| Құрылысы |
1904 жылы |
| Көлемі |
13,57х21,60 м |
| Картада орналасуы | |
|
| |
Координаттар: 50°21′ с. е. 61°40′ ш. б. / 50.350° с. е. 61.667° ш. б. (G) (O) (Я)
Самұрат мешіті – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.
Орналасқан жері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Әйтеке би ауданы, Жабасақ ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 192 м жерде орналасқан.
Зерттелуі, деректер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Солтүстік Арал маңының халықтық мемориалды, культтік сәулет өнерінің үлкен тобын мақсат-бағдарлы зерттеу ҚазКСР Мәдениет министрлігінің (1979-1980 жж.), Тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының (1983-1984 жж.) және ҚазКСР ҒА Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтының С.Е. Әжіғали жетекшілігімен өткізілген экспедициялардың бірнеше маусымы барысында жүзеге асырылды. 1998 жылы Ақтөбе облысының шығыс аудандарында фронталды этномәдени зерттеу бойынша экспедиция өткізілді.
Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде бірқатар жаңа тарих және мәдениет ескерткіштері анықталды және зерттелді. Олардың көп бөлігі Әйтеке би (бұрынғы Қарабұтақ және Комсомол аудандарының аумағы) және ішінара Ырғыз аудандарында орналасқан.
Әйтеке би ауданындағы ең ірі және ең маңызды архитектуралық нысан Жабасақ ауылындағы Самұрат мешіті болып табылады. Жергілікті мешіт имамы Ж. Кеңесбайұлының айтуынша, ол болыс басшысы болған Самұраттың бұйрығымен 1904 жылы жергілікті шеберлермен салынған. Осында сақталған терең шұңқырлар кірпіштің осы жерде күйдірілгендігін көрсетеді. Қазіргі кезде ескерткіш апатты жағдайда.
Сипаты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Мешіттің жоспары тіктөртбұрышты (13,57х21,60 м), бірқабатты, биік төбеде негізінен күйдірілген кірпіштерден қаланған. Оның ішкі құрылымы бірнеше бөлмелерден тұрады, қаңылтырмен жабылған бөренелік-итарқалық 4 еңісті шатыры бар. Құрылыстың қасбетінде көп терезе және бірнеше кірер саңылаулар бар. Қабырғалардың жоғарғы жағында бірнеше қатар безендіріліп қаланған кірпіштерден тұратын карниз бар. Ғимарат сырты және іші сыланған және әктелген, ішкі бөлігі ішінара боялған.
Кейбір ақпарат берушілер мешітті "Самұраттың көк мешіті" деп атады, өйткені бастапқыда оның төбесі темір қаңылтырмен жабылып, жасыл түске боялды-мыс.
Мешіттің имамы Бұқарада медресе бітірген Мұқантай ақын (жағалбайлы-біліс руынан) болды. Оның кезінде балаларды Қадырмен деген молда оқытты. Содан кейін мұнда келесі молдалар қызмет етті: Досан, Кенжеғұл, Алмағанбет және т.б.
Ғимарат қатты қираған, әсіресе оның солтүстік-батыс қасбеті. Революциядан кейін мұнда дүкен, дүкен қоймасы орналасты; ескерткіш ұзақ уақыт бойы қараусыз болды, шұғыл жөндеу және қалпына келтіру жұмыстарын қажет етеді.[1]
Әдебиеттер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Ажигали С.Е. Памятники Северного Приаралья//История и культура Арало-Каспия. Сб. ст. Вып. 1/ Под общ. ред. С. Ажигали. Алматы: Құс жолы, 2001. С. 150-183.
- Ажигали С.Е. Ахитектура кочевников – феномен истории икультупы Евразии (памятники Аральско-Каспийского регона). Алматы: Гылым, 2002. 654 с.
- Ажигали С.Е. Выдающиеся памятники архитектуры Актюбинской области: Фотовыставка: Научно-информационное издание. Алматы-Актобе: Өнер; 20015. 52 с.
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Ақтөбе облысының киелі географиясы. Табиғат, археология, сәулет және этнография нысандарының тізілімі. Алматы: Ә.Х. Марғұлан ат. Археология институты, 2021. 520 б.