Седан (автокөлік)

Седан (американдық ағылшын тілінде) немесе салун (британдық ағылшын тілінде) — қозғалтқыш, жолаушылар және жүк үшін бөлек бөлімдері бар, үш көлемді(үш қорапты) конфигурациядағы жеңіл автомобиль. Седан стилінің нұсқаларына қысқартылған седан (close-coupled sedan), клубтық седан (club sedan), кабриолет-седан (convertible sedan), фастбэк-седан (fastback sedan), хардтоп-седан (hardtop sedan), ночбэк-седан (notchback sedan) және седанет (sedanet) жатады.

«Седан» атауы XVII ғасырдағы жүк тасушылар алып жүретін, терезелері бар, бір адамдық жабық зембіл (орысша паланкин)— «седан креслосынан» (sedan chair) шыққан. Автомобиль шанағының түрін сипаттау үшін бұл термин алғаш рет 1912 жылы қолданылды.

Анықтамасы

Седан — қозғалтқышы, жолаушылары және жүгі бөлек бөлімдерде орналасқан, жабық шанағы (яғни, бекітілген металл төбесі) бар автомобиль. Бұл кең анықтама седандарды автомобиль шанағының басқа түрлерінен айқын ерекшелемейді. Іс жүзінде седандарға тән негізгі сипаттамаларға мыналар жатады:

B-бағанасы: Алдыңғы және артқы терезелер арасында орналасқан, төбені ұстап тұратын орталық бағана.
Орындықтар: Жолаушыларға арналған екі қатар орындықтың болуы.
Үш көлемді дизайн: Қозғалтқыш алдыңғы бөлігінде, ал жүк орны артқы жағында орналасады (көптеген ерекшеліктер кездессе де).
Төбе сызығы: Купемен салыстырғанда төбе сызығының көлбеулігі азырақ, бұл артқы жолаушылар үшін бас деңгейіндегі кеңістікті арттырады және сыртқы көріністің аэродинамикасын аздап төмендетеді.
Ішкі көлемі: Артқы ішкі кеңістіктің көлемі кемінде 33 фут³ (0,93 м³) болуы тиіс.

Кейде седандар мен екі есікті купелерді оңай ажырату үшін седанның міндетті түрде төрт есігі болуы керек деп есептеледі; ал басқа мамандар седанның төрт немесе екі есігі де болуы мүмкін деп мәлімдейді. Артқы төбенің көлбеу сызығы бастапқыда тек купеге тән сипаттама болғанымен, кейіннен бұл дизайн элементі көптеген шанақ стильдерінде кеңінен тарала бастады. Өндірушілер стильдерді жиі араластыратындықтан, седан және купе терминдері еркін түсіндіріліп, тіпті «төрт есікті купе» (мағыналық тұрғыдан бір-біріне қайшы келетін ұғым) сияқты атаулар пайда болды.

Өндіруші бір модельдің екі есікті және төрт есікті седан нұсқаларын шығарған кезде, шанақтың жоғарғы шыныланған бөлігінің (greenhouse) пішіні мен орналасуы екі нұсқада да бірдей болуы мүмкін. Тек екі есікті нұсқада ұзынырақ есіктерді сыйдыру үшін B-бағанасы сәл артқа қарай жылжытылады.

Этимологиясы

Автомобильдерге қатысты қолданылатын «седан» термині автокөлік өндірісі пайда болғанға дейін адам күшімен қозғалатын көлік түрлерінен бастау алады.

«Седан» сөзі латынның «sedere» сөзінен және үндіеуропалық пратілінің «отыру» деген мағынаны білдіретін түбірінен, сірә, әртүрлі итальяндық диалектілер арқылы шыққан деп есептеледі.

Бұл этимологиялық шығу тегі 1630-жылдары пайда болған жабық зембілдің жетілдірілген түрі — седан креслосына нұсқайды. Седан креслосы — бір адамды отырғызып тасымалдауға арналған, әдетте терезелері бар жабық қорап. Оны көлденең сырықтардың көмегімен алдында және артында тұрған екі жүк тасушы алып жүреді. Седан креслолары XVII ғасырда кең таралғанымен, адам тасымалдауға арналған зембілдердің тұжырымдамасы ежелгі Мысыр, Үндістан және Қытай замандарынан бастау алып, одан да ертерек пайда болған.

«Седан» термині автомобильдерге ресми түрде енгізілгенге дейін де толық жабық шанағы бар көліктер болған. Бұл алғашқы жабық көліктер өздерінің ат арба (күйме) ізбасарларынан шабыт алған және олардың қалыптасқан терминологиясы қолданылған. Мысалы, Біріккен Корольдікте жабық күймелер «брум» (brougham) деп аталса, Францияда олар «берлин» (berline), ал Италияда «берлина» (berlina) деп сипатталған. Содан бері «berline» және «berlina» өз елдерінде седандардың стандартты балама терминдеріне айналды.

Алғашқы жабық автомобиль шанағының нақты шығу тегі әлі де талқылануда. Кейбір дереккөздер 1899 жылғы Renault Voiturette Type B моделін «алғашқы седанға» үміткер ретінде ұсынады, өйткені бұл төбесі бар ең алғашқы белгілі автомобиль (бірақ ол екі орындық болған және қызметші немесе механикке арналған қосымша сыртқы орындығы болған). Ұқсас шанақ жасаудың тағы бір мысалы 1900 жылғы De Dion-Bouton Type D автокөлігінде де тіркелген. Дегенмен, бұл алғашқы үлгілерде көбіне орын саны шектеулі болды немесе олар бірегей, жалғыз данада жасалған конструкциялар еді.

«Седан» терминінің нақты автомобиль шанағының стиліне қатысты алғашқы тіркелген қолданысы 1912 жылы орын алды. Бұл атау Studebaker Four және Studebaker Six модельдері нарыққа шығарылып, автомобиль журналдарындағы мақалаларда седан деп сипатталған кезде қолданылды. Бұл терминнің қарқынды дамып келе жатқан автомобиль лексиконына енуін белгіледі.

Седан әдетте кемінде төрт орындыққа арналған, қозғалтқыш, жолаушылар және жүк үшін бөлек бөлімдері бар «үш көлемді» конфигурациямен сипатталатын, төбесі бекітілген жеңіл автомобиль ретінде анықталады. Осы кеңінен қабылданған анықтамаға сүйене отырып, 1911 жылғы Speedwell автокөлігі жиі нағыз седанның ең алғашқы үлгісі атымен келтіріледі. Дейтон қаласында (Огайо штаты) орналасқан бұл автомобиль өндірушісі жабық, екі есікті көлік құрастырып, оны ресми түрде «Sedan» деп атаған.

Тарихы

Алғашқы толық жабық шанағы бар автомобильдер ретінде 1899 жылғы Renault Voiturette Type B және 1900 жылғы De Dion-Bouton Type D үлгілері саналады^[1]. Алайда, олар жалғыз данада жасалған немесе орын саны шектеулі (жүргізуші немесе механик сыртта отыратын) көліктер еді.

«Седан» сөзі автокөлік шанағының ресми атауы ретінде алғаш рет 1912 жылы тіркелді. Сол жылы американдық «Motor World» журналында Studebaker Four және Studebaker Six модельдерін сипаттау үшін осы термин қолданылды^[2] .

Ал қазіргі заманауи анықтамаға сай келетін (төрт орынды, екі не төрт есікті, толық жабық, үш көлемді) ең алғашқы нағыз седан — 1911 жылы Дейтон қаласында (Огайо штаты) шығарылған Speedwell Sedan автомобилі болып есептеледі^[3]. Бұл компания өз көлігіне ресми түрде «Sedan» атауын берген алғашқы өндіруші болды.

Дереккөздер

↑ Georgano, G.N. // The Beaulieu Encyclopedia of the Automobile. — Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers, 2000. — ISBN 1-57958-293-1.
↑ Motor World Journal // The New Studebaker Models for 1913. — November 14, 1912.
↑ Automotive History Preservation Association (AHPA) // The 1911 Speedwell: The First True Closed Sedan. — 2015.

[1] Georgano, G.N. // The Beaulieu Encyclopedia of the Automobile. — Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers, 2000. — ISBN 1-57958-293-1.

[2] Motor World Journal // The New Studebaker Models for 1913. — November 14, 1912.

[3] Automotive History Preservation Association (AHPA) // The 1911 Speedwell: The First True Closed Sedan. — 2015.

[1]

[2]

[3]