Серпухов

Қала
Серпухов
Серпухов
Ту
Әкімшілігі
Ел	РесейРесей
Федерация субъектiсі	Мәскеу облысы
Қалалық округ	Серпухов
Қала	Серпухов
Тарихы мен географиясы
Координаттары	54°55′00″ с. е. 37°25′00″ ш. б.54.91667° с. е. 37.41667° ш. б. / 54.91667; 37.41667
Құрылған уақыты	1339 жыл
Алғашқы дерек	1339 жыл
Жер аумағы	37,5 км² км²
Теңіз деңгейінен	150 м м
Климаты	Ылғалды континенттік
Тұрғындары
Тұрғыны	126 728 адам (2021)
Тығыздығы	3379 адам/км² адам/км²
Агломерация	қала
Ұлттық құрамы	негізінен орыстар
Конфессиялар	негізінен православие христиандары
Этнохороним	серпуховтық
Ресми тілі	орыс тілі
Сандық идентификаторлары
Телефон коды	+7 +7 4967
Пошта индексі	142200–142214
Басқалары
Өзендері	Нара, Ока
Негізгі көрікті жері	Серпухов кремлі
Құрметті атағы	«Еңбек ерлігі қаласы»
Серпухов
Серпухов шекарасы

Серпухов — Ресейдің Мәскеу облысында орналасқан қала, Серпухов қалалық округінің әкімшілік орталығы. Халық саны — 134 360 адам (2025). Серпухов 280 мыңнан астам тұрғыны бар Серпухов қалалық агломерациясының орталығы болып табылады. XIV ғасыр мен XV ғасырдың басында Серпухов Боровск қаласымен бірге Боровск–Серпухов кінәздігінің екі басты қаласының бірі болды. 1939 жылғы 14 қыркүйекте Мәскеу облыстық атқару комитетіне тікелей бағынатын дербес әкімшілік-шаруашылық бірлік ретінде бөлініп шықты. Қазіргі уақытта облыстық бағыныстағы қала болып саналады және Серпухов қалалық округінің құрамына кіреді. 2016 жылғы 28 сәуірде Мәскеу облыстық думасының қаулысымен қалаға «Әскери ерлік мекені» (Населённый пункт воинской доблести) құрметті атағы берілді.

Физикалық-географиялық сипаттамасы

Географиялық орны

Серпухов Мәскеу облысының оңтүстік бөлігінде, Нара өзенінің Ока өзеніне құяр сағасында орналасқан. Қала Мәскеу қаласының орталығынан 99 км, ал Мәскеу айналма автомобиль жолынан (МКАД) 73 км қашықтықта жатыр. Серпуховтан шамамен бірдей қашықтықта (80 км-дей) Тула және Калуга облыс орталықтары орналасқан. Қала мен оған іргелес аудан үш физикалық-географиялық провинцияның шекарасында жатыр. Ока өзенінің сол жағалауындағы солтүстік бөлігі Москворецк–Ока жазығына жатады. Оның солтүстік-батысында Смоленск–Мәскеу қыратының беткейлері, солтүстік-шығысында Мәскеу маңы Мещерасы орналасқан, ал оңтүстігін Ока аңғары шектейді.

Нара өзенінің алабын қамтитын батыс бөлігі, соның ішінде Серпухов қаласы, Смоленск физикалық-географиялық провинциясына кіреді. Ал ауданның Орталық Ресей қыратының солтүстік беткейлерін алып жатқан оңтүстік бөлігі Заок өңірі провинциясына жатады. XVIII ғасырда орыс ғалымы әрі жазушысы Андрей Болотов қаланың табиғи орналасуын жоғары бағалап, былай деп жазған:

«Қала ирек әрі еңіс қыратқа салынғандықтан, әсем амфитеатрды елестететін көрініс береді. Әр тұстан көзге шалынатын шіркеу қоңырау мұнараларының үшкір төбелері мен күнге шағылысқан алтын кресттері оған ерекше көрік сыйлайды.» Андрей Болотов

Климаты

Ресейдің климаттық аудандастырылуына сәйкес Серпухов қоңыржай климаттық белдеудің Атлант–континенттік еуропалық (орманды) климаттық аймағында орналасқан. Қаланың климатына негізінен батыс және оңтүстік-батыс бағыттан келетін Атлант циклондарының ауа массалары, солтүстіктен енетін арктикалық суық ауа және әртүрлі шығу текті ауа массаларының өзара алмасуы әсер етеді. Соның нәтижесінде қыс мезгілінде жылымықтар жиі байқалады, ал жазда салқын әрі ылғалды кезеңдер болады. Арктикалық ауа массаларының ықпалынан қыста қатты суықтар орнап, көктем мен жаздың басында қайтадан суыту байқалып, кейде топырақ бетінде үсік жүруі мүмкін.

Тарихы

Ока өзенінің шекаралық өңірінде орналасқан Серпухов ұзақ уақыт бойы моңғол-татар және литва-поляк шапқыншылықтарына қарсы күрес кезінде бекініс қызметін атқарып, Мәскеу кінәздігінің сенімді тірек қамалы болды. Қала өзінің бай тарихымен танымал. Серпухов кінәздігі оның билеушісі Владимир Ержүректің басқаруымен Куликово шайқасына қатысты. Кейіннен осы қалада Иван IV патша өз әскеріне үлкен шолу өткізді, Борис Годуновтың әскери лагері орналасты, ал Василий Шуйский Қырым хандығына қарсы жорық үшін әскер жинады. Сондай-ақ Серпухов Иван Болотников бастаған шаруалар көтерілісінің маңызды тірек бекеттерінің біріне айналды.

XVI ғасырдың ортасында Серпухов стратегиялық, әкімшілік және шаруашылық орталық ретіндегі маңызын сақтап қалды. Қалада қолөнер мен сауда қарқынды дамыды. Ол үш бөліктен тұрды: кремль, посад және слободалар. Серпуховтың тарихи аудандары монастырьлық слободалар мен фабрикалық ауылдардың негізінде қалыптасып, тек қазіргі кезеңде ғана біртұтас қалаға біріктірілді.

XIV—XV ғасырлар

Моңғол шапқыншылығына дейінгі кезеңде Серпуховтың болғанын растайтын жазба деректер сақталмаған. Алайда 1926–1927 жылдары археолог А. Н. Воронков жүргізген Серпухов қалашығындағы қазба жұмыстары барысында X–XIII ғасырларға жататын керамика, әйнек және темір бұйымдарының көптеген қалдықтары табылды. XIV ғасырда Нара мен Серпейка өзендерінің тоғысқан жеріндегі қоныс орнында қала болғаны белгілі. XII–XIII ғасырларда Оканың солтүстігіндегі Лопасня, Нара және Протва өзендерінің бойындағы жерлер Чернигов кінәздігіне қарады. 1239 жылғы моңғол шапқыншылығынан кейін бұл кінәздік әлсіреп, аталған аумақтар Рязань кінәздігінің билігіне өтті деген пікір бар. Бұл көзқарас «Үлкен Ресей энциклопедиясында» да келтірілген. Алайда тарихшы А. А. Горскийдің пікірінше, Серпухов XIV ғасырда Мәскеудің Рязаньнан қосып алған қалалары қатарында аталмайтындықтан, ол бастапқыда Владимир-Суздаль кінәздігіне, кейін Мәскеу Даниловичтері тұсында Мәскеу кінәздігіне қараған. Серпухов туралы алғашқы жазба мәлімет Мәскеу кінәзі Иван Калитаның өсиет грамотасында кездеседі. Онда қала оның иеліктерінің бірі ретінде көрсетілген. Құжаттың екі нұсқасы сақталған және олардың мерзімі жөнінде әртүрлі пікірлер бар:

• Л. В. Черепниннің пікірінше, өсиет грамотасының екі нұсқасы да Иван Калитаның 1339 жылғы Ордаға төртінші сапарының алдында жазылған.
• А. А. Зимин құжат 1331 жылдан бұрын, яғни 1327 немесе 1328 жылы жасалған деп есептейді.
• А. В. Кучкиннің пікірінше, өсиеттің бір нұсқасы 1336 жылы, ал екіншісі осы оқиғадан кейін жазылған.

Соған қарамастан, қаланың ресми негізі қаланған жылы ретінде 1339 жыл қабылданған.

Иван Калитаның өсиеті бойынша Мәскеу кінәздігінің бір бөлігі, соның ішінде Серпухов, оның үшінші ұлы Андрей Ивановичке мұраға қалдырылды. Осылайша Серпухов болыстың орталығына, кейін жеке үлестік кінәздіктің астанасына айналды. XIV ғасырдың ортасында Еуропаны қамтыған «Қара өлім» оба індеті Серпуховқа да әсер етті. Кінәз Андрей Иванович 1353 жылы осы індеттен қайтыс болды. Оның иеліктері Владимир Андреевичке мұрагерлікпен өтті. Владимирдің жасы кәмелетке толмағандықтан, оның жерлерін ықпалды боярлар басқарды. 1360 жылы Мәскеу митрополиті Алексий Нара өзенінің оң жағалауында Владычный монастырын негіздеді. Бұл оқиға қала тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. 1367 жылы Владимир Андреевич пен оның немере ағасы Дмитрий Иванович арасындағы қатынастарды реттеу мақсатында келісім жасалды. Келісім бойынша Владимир Дмитрийдің жоғарғы билігін мойындап, өз үлестік жерлеріне құқықтарын сақтап қалды әрі Мәскеу кінәзі алдындағы міндеттерін растады.