Солтүстік Осетия

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Навигацияға өту Іздеуге өту
Ресей Федерация субъекті
Солтүстік Осетия
осет. Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани
Древний горд Цимити 03.jpg
Ту Елтаңбасы
Ту Елтаңбасы
Әкімшілігі
Ел

 Ресей

Кіреді

Солтүстік Кавказ федералды өңірі
Солтүстік Кавказ экономикалық ауданы

Әкімшілік орталығы

Владикавказ

Басшысы

Сергей Меняйло

Үкімет төрағасы

Таймураз Тускаев

Тарихы мен географиясы
Координаттары

43°11′00″ с. е. 44°14′00″ ш. б. / 43.18333° с. е. 44.23333° ш. б. / 43.18333; 44.23333 (G) (O) (Я)Координаттар: 43°11′00″ с. е. 44°14′00″ ш. б. / 43.18333° с. е. 44.23333° ш. б. / 43.18333; 44.23333 (G) (O) (Я)

Жер аумағы

7987 км² (80 орын)

Уақыт белдеуі

+3

Экономикасы
ЖІӨ
· орын

130,0 млрд руб. (2018)
64 орын

Тұрғындары
Тұрғыны

693 098 адам (2021)(65 орын)

Тығыздығы

86,78 адам/км²

Ресми тілдері

Осетин тілі, орыс тілі

Сандық идентификаторлары
ISO 3166-2 коды

RU-SE

ОКАТО

90

alania.gov.ru  (орыс.)

Commons-logo.svg Солтүстік Осетия Ортаққорда Координаттар: 43°11′00″ с. е. 44°14′00″ ш. б. / 43.18333° с. е. 44.23333° ш. б. / 43.18333; 44.23333 (G) (O) (Я)

Солтүстік Осетия Республикасы — Алания (осет. Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани) — Ресей Федерациясының субъектісі, оның құрамындағы республика. Солтүстік Кавказ федералды өңірі құрамына кіріп, Солтүстік Кавказ экономикалық ауданының бөлігі.

Астанасы — Владикавказ қаласы.

Шекарасы: батысында - Қабарда-Балқариямен, солтүстігінде - Ставропол өлкесімен, шығысында - Ингушетиямен және Шешенстанмен, оңтүстігінде - Грузиямен және ішінара мойындалған Оңтүстік Осетиямен шектеседі.

1924 жылы 7 шілдеде Солтүстік Осетин автономиялы облысы ретінде құрылды. 1936 жылдан бастап республика.

Мемлекеттік тілдер: осетин және орыс тілдері.

Географиясы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Географиялық орны[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Оңтүстік және Солтүстік Кавказ федералды округінің картасындағы Солтүстік Осетия
Солтүстік Осетияның картасы

Республика Үлкен Кавказдың солтүстік беткейінде орналасқан.

Ойпаттар мен жазықтар жалпы аумақтың 4121 км² құрайды, таулы белдеудің үлесі жартысынан сәл аз. Солтүстігінде - Ставропол жазығы, оңтүстігінде — Терек пен Сунжа жоталары, орталық бөлігінде — Осетиндік еңісті жазық. Оңтүстікте - Басты немесе Үлкен Кавказдың Суайрық жотасы. Ең биік нүктесі — Қазыбек тауы 5033 м Республиканың таулы бөлігінде, Басты жотаның солтүстігінде төрт үлкен жоталар қатарлас орналасқан: Бүйір, Жартасты, Өрістік және Тоғайлы. Жоталарды шатқалдармен, олардың негізгілері, Дариал, Ганалгом, Куырттаты, Касара, Алагир және Дигормен жырылған.

Пайдалы қазбалар мен геологиялық құрылым[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Төрттік кезеңнің басында Кавказ аумағында (әсіресе қазіргі Солтүстік Осетия — Алания аумағыда) тау құрылысының қуатты үдерістері жүріп, нәтижесінде көптеген қатпарлар, ойықтар мен ойыстар пайда болды. Кейін тау бөктерлерін кесіп өтіп, көлденең аңғарларды (Терек, Ардон, Гизелдон, Фиагдон өзендерінің аңғарлары) құрған бедердің түзілуінде сыртқы күштер (ең алдымен өзендер) үлкен рөл атқарды.

Пайдалы қазбалар: құрамында мырыш, қорғасын, мыс, күміс, доломиттер, минералды су көздері бар полиметалл кендері. Алтын[1] мен мұнайдың қоры барланды, келешегі бар кен орындарын пайдалануға дайындық жүріп жатыр.

Климаты[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Климаты орташа континенталды. Моздок жазығында — құрғақ, аңызақ жел жиі болады; қаңтардағы орташа температура −16 °C, шілдеде - +24 °C; жауын-шашын жазықта жылына 600-700 мм, тау бөктерінде 900 мм дейін жетеді.

Орталық және тау бөктерінде таулардың жақындығымен жұмсарған қоңыржай климаттық белдеу бар. Қысы жұмсақ, жазы ұзақ, бірақ құрғақ емес, әдетте тым қапырықты және жаңбырлы емес. Жазда найзағаймен қатты жаңбырлы муссон алып жүретін тропикалық циклондардың ену мүмкіндігі. Қыста жауын-шашын негізінен Каспий теңізінен келеді. Қаңтардың орташа температурасы: -3,2 °С. Шілде айының орташа температурасы: +20,4 °C.

Гидрографиясы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Солтүстік Осетия — Алания аумағында көптеген өзендер ағады.

Солтүстік Осетия — Аланияның негізгі өзені — республикадан тысқары жерде, Зилгахох тауының мұздықтарынан 2713 м биіктікте және ұзындығы шамамен 600 км (соның ішінде Солтүстік Осетия-Алания аумағында 110 км) болатын — Терек. Теректе көптеген салалар бар, олардың ішіндегі ең ірілері Урух (104 км), Ардон (101 км), Кумалажыдон (99 км), Гизелдон (81 км) және т.б.

Терек, Урух, Ардон қайнаркөздері таудан бастау алады және мұздықтармен қоректенеді. Бұл өзендер тау тобына жатады. Тау етегіндегі өзендерге Кумалажыдон мен Сунжа кіреді, оларда қоректенуі аралас: ыза сумен, жаңбыр мен қар. Оларда көктемгі су тасқыны болады, күзде және қыста олардың ағыны айтарлықтай азаяды. Қыста олар, ағыны таулы өзендерге қарағанда аз болса да таулы өзендер сияқты бұлықсып ағуына байланысты қатып қалмайды.

Ең маңызды мұздықтарға Караугом мұздығы (35 км²), Майли (22 км²) және Цей (18 км²) жатады.

Топырақтар[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Топырақ жамылғысы өте алуан түрлі: таулы шалғынды топырақтар, әр түрлі қара топырақтар және т.б.

Солтүстікте және солтүстік-шығысында республиканың ең құрғақ бөлігі (Моздок даласы), қошқыл реңді және қоректік заттардың жеткілікті мөлшеріне ие құба топырақтар кең таралған. Қалған аумақта қара топырақтар басым.

Осетиндік еңісті жазығының солтүстігінде және солтүстік-шығысында көмірқышқыл кальцийге едәуір қорлары бар карбонатты қара топырақтар басым. Жазықтың оңтүстігінде жауын-шашын мөлшері артып келеді, мұнда негізгі орынды әлсіз сілтісізденген және сілтісізденген қара топырақтар алады.

Жазықтың орталық бөлігінде жер асты сулары жер бетіне жақын орналасқан, мұнда шалғынды, шалғынды-батпақты және аллювиалды топырақтар басым.

Жалпақ жапырақты ормандармен жабылған тауларда орман топырақтары басым. Олар қоңыр түспен, жентектік құрылымымен және қарашіріктің орташа мөлшерімен сипатталады.

Субалпілік пен алпілік өсімдіктер аймағында қалыңдығы шағын, жоғарғы қабаттарында қарашірік мөлшері көп және қышқылдығы мен ылғалдылығы жоғары таулы шалғынды топырақтар басым.

Солтүстік Осетия — Аланиядағы ең құнарлы топырақ — бұл жақсы құрылымы мен қарашіріктігі жоғары Дигор ауданындағы Силтанук қыратының қара топырағы.

Үлкен аумақтарды құрылымы жеткіліксіз, қарашірік мөлшері аз, батпақтылық және қышқылдықтың жоғары болуына байланысты құнарсыз болып келетін орманды күлгінденген және шалғынды-батпақты күлгінденген топырақтар алып жатыр[2].

Өсімдік әлемі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Өсімдік әлемі бай сан түрлі шөптермен: далалық өсімдіктерден субалпі мен альпі шалғындарына дейін ұсынылған. Ормандар республиканың жалпы аумағының 22%-ын құрайды; шамшат үстемдік ететін жалпақ жапырақты ормандар басым (орманды алқаптың 61%); қызылқайың, жөке, қандыағаш, шаған, үйеңкі, емен, көптеген жабайы жеміс ағаштары мен бұталар өседі, ал тау аралық ойпаттарда қарағай мен қайың ормандары өседі.

Жануар әлемі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Жануарлар әлемі алуан түрлі: республиканың «байырғы» фаунасының өкілдерінен басқа (тур, таукиік, орман мысығы, сілеусін, қабан, елік, аю, қасқыр, түлкі, ор қоян, құр және т.б.), қодас, бұғы, алтай тиіні, жанат ит, зубр жерсіндірілген, сонымен қатар Алдыңғы Азия қабыланының (Кавказ барысы) популяциясын қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. Цей, Ардон және Фиагдон өзендерінің жоғарғы ағысында Солтүстік Осетия мемлекеттік қорығы орналасқан.

Сағаттық белдеу[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Солтүстік Осетия - Алания МСК уақыт (Мәскеу уақыты) белдеуінде орналасқан. UTC-тен уақытты ауыстыру +3:00.

Тарихы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Ежелгі тарихы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Белгілі орыс офицері Штедер 1781 жылы былай деп жазады: «Остар немесе орысша осетиндер шығыста — ингуштар және Терекпен, оңтүстігінде — грузиндер мен имереттермен, батыста — Лесген өзенімен және Үлкен Кабардамен, солтүстікте — Кіші Кабардамен шектеседі. Ұзындығы шығыстан батысқа қарай 75 шақырым, ені солтүстіктен оңтүстікке қарай солтүстік тауларда 55, ал оңтүстікте - 30 шақырым: бұл қашықтықтар сағатпен есептелінді» («Осетиндер ресейліктер мен шетелдік саяхатшылардың көзімен», 29-30 бет).

Біздің заманымыздан бұрын I мыңжылдықтан бастап қазіргі Солтүстік Осетия — Алания аумағында өзінің атауын ең көне археологиялық ескерткіштер табылған Қобан (Солтүстік Осетия) қонысынан алған Қобан мәдениеті таралды.

Орта ғасырлар[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Alania 10th–12th c. according to Bzarov.png
Даргавс ауылындағы қорым
Донифар-Лезгор қорымы

XII ғасырда Алания феодалдық бытыраңқылық дәуіріне еніп, іс жүзінде жауласушы ұлыстарға бөлінді. 1238 жылы моңғолдар Аланияны жаулап ала бастады. Аланияның жазық бөлігі қирап, тоналды, ал қалалар өртенді. 1395-1400 жылдары Темірдің әскері ақыры аландарды жеңіп, толығымен дерлік жойды. Қалған халық таулы аймақты паналады, онда тілтанымның мәліметтері бойынша олар басқа тілді отбасыға жататын жергілікті тұрғындарымен араласып кетті[4]. Алайда, ұзақ мерзімді археологиялық қазба деректер басқаша сендіреді, өйткені біздің заманымыздың VI ғасырынан бастап Кавказ шатқалдарында аландар болғанын дәлелдейді[5][6].

Ресей империясына қосылуы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Солтүстік Осетия аумақтары Солтүстік Кавказда алғашқылардың бірі болып 1774 жылы Ресей империясына қосылды, Осетияның оңтүстік бөлігі 1801 жылы Шығыс Грузиямен бірге қосылды. Владикавказ аймақтағы бірінші орыс бекінісі болды (негізі 1784 ж. қаланды). Азаматтық соғыс кезінде осетин әскерлерінің көпшілігі Ақ қозғалыстың жағында шайқасты.

Кеңес билігі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

1921 жылы Осетия Таулы Кеңестік Республиканың құрамына кірді, 1924 жылы автономды облыс мәртебесін алды, ал 1936 жылы Солтүстік Осетин Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасына айналды.

Ұлы Отан соғысы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Ұлы Отан соғысы кезінде неміс әскерлерінің шабуылы кезінде республикадан негізгі өнеркәсіптік кәсіпорындардың жабдықтары, ұшымшарлық ірі қара мал, нан және т.б., сондай-ақ қабілетті тұрғындар шұғыл түрде тереңдей тыл мен таулы аудандарға көшірілді. Эвакуация жаппай неміс әуе шабуылдары жағдайында болды. 1942 жылдың 31 қазаны мен 26 қарашасы аралығында республикада 275 әуе шабуылдары жүргізілді. Оның астанасы Орджоникидзеге 160 бомба тасталды, алыстан атылатын зеңбіректерден 200-ге жуық артиллериялық снаряд атылды, нәтижесінде қалада 195 ғимарат толығымен, 1140 жартылай қирады. Зардап шеккендер 447 адамды құрады, оның ішінде 176 адам қаза тауып, 76 адам ауыр жарақат алды. Солтүстік Осетияның көп бөлігін генерал-полковник Е. Клейстің 1-танк армиясы басып алды, алайда, қатал шайқастар кезінде оның шабуылы Басты Кавказ жотасының батыс бөлігінің етегінде генерал-майор П. М. Козловтың 37-армиясының бөлімшелерімен тоқтатылды.

Ұлы Отан соғысы кезінде жер аударылған ингуштардың аумақтары Солтүстік Осетияға қосылды, Солтүстік Осетиядан, сондай-ақ Оңтүстік Осетин автономиялы облысынан және Грузияның ішкі аймақтарынан осетиндер қаңырап бос жатқан елді мекендерге қоныстандырылды. 1950 жылдары қайтып келген ингуштарға жердің бір бөлігі қайтарылды, ал СОАКСР құрамында қалған Пригородный ауданының орнына сол кезде Шешен-Ингуш АКСР-нен Ставропол өлкесінің жерлері берілді.

Ресей Федерациясының құрамында[өңдеу | қайнарын өңдеу]

1992 жылы осетиндер мен ингуштар арасындағы аумақтық дауларға байланысты қарулы қақтығыс басталды. 2020 жылға қарай аймақтағы қақтығыс шешілмеген күйде қалып отыр.

1993 жылы 9 қарашада Солтүстік Осетия АКСР Жоғарғы Кеңесі Солтүстік Осетия Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын Солтүстік Осетия Республикасы деп атау туралы Заң қабылдады, ал 1995 жылы республика атауы Солтүстік Осетия — Алания Республикасы болып өзгертілді[7].

1990 жылдардағы және XXI ғасырдың басындағы Ресей мен Шешенстан арасындағы қақтығыс Солтүстік Осетия-Алания аумағында бірнеше ірі лаңкестік әрекеттердің жасалуына себеп болды, бұл біріншіден, ресейлік әскерилерден кек алу, (Шешенстандағы ұрыс қимылдарына қатысқан орыс әскерлерінің, әуеайлақтарының және тыл базаларының көптеген басқару органдары республика аумағында орналастырылған); екіншіден, Солтүстік Осетияның ресейшіл халқынан кек алу, үшіншіден, сағыздай созылған осетин-ингуш қақтығысын өршітіп, федералды орталықтың назарын Шешенстаннан басқа жаққа аудару әрекеті деп санауға болады.

Әсіресе, қорқыныштысы 2004 жылдың 1 қыркүйегінде Бесландағы №1 мектеп ғимаратында террористер тобының 1100-ден астам тұтқынды кепілге алғаны адамгершілікке жатпайтындығы және жазықсыз құрбан болғандардың санының көптігі болды. Шабуыл салдарынан 334 адам қаза тапты, оның 186-сы балалар. 800-ден астам адам жарақат алды. Лаңкестік әрекет республика үшін ғана емес, жалпы Ресей үшін ауыр саяси және демографиялық зардаптарға әкелді.

2022 жылдың 31 наурызында Оңтүстік Осетия Республикасының президенті Анатолий Бибилов Оңтүстік Осетия референдум арқылы Ресей Федерациясының құрамына кіретін болса, Солтүстік Осетиямен біріге алатынын мәлімдеді[8]. Сол күні Солтүстік Осетияның басшысы Сергей Меняйло республикаларды біріктіру мүмкіндігін қолдады[9].

Тұрғындары[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Росстат мәліметтері бойынша республика халқының саны 688 124 адамды (2022) құрайды. Халық тығыздығы – 86,16 адам/км² (2022). Қала халқы – 65,15% (2020).

Солтүстік Осетия-Алания Ресей Федерациясының ең тығыз қоныстанған субъектілерінің бірі болып табылады және бұл көрсеткіш бойынша 5-орында (Мәскеу, Санкт-Петербург, Мәскеу облысы және Ингушетиядан кейін) тұр. Халықтың негізгі бөлігінің тұрғылықты жеріндегі халықтың нақты тығыздығы 140 адам/км²-ден асады.

Этникалық құрамы
500-ден астам халқы бар ұлттар
Халық Саны,
2002 жыл
санақ,
адам[10]
Саны,
2010 жылғы
санақ
адам[11][12]
Осетиндер 445 310 (62,7 %) 472 688 (66,7 %)
Орыстар, орыс-казактар 174 734 (24,2 %) 146 090 (20,6 %)
Ингуштар 24 442 (4,1 %) 28 336 (4,0 %)
Армяндар 17 147 (2,4 %) 16 235 (2,3 %)
Құмықтар 16 659 (1,8 %) 18 092 (3,7 %)
Грузиндер 10 803 (1,5 %) 9095 (1,3 %)
Түріктер 2835 3383
Украиндар 5198 3251
Әзірбайжандар 2429 2857
Кабардалар 2907 2802
Шешендер 3383 2264
Гректер 2332 1885
Сығандар 1553 1684
Кәрістер 1841 1458
Татарлар 2108 1411
Жебірейлер 650 520
Немістер 670 505
Поляктар 550 502
Басқалары[13] 1000 900

Әкімшілік-аумақтық бөлінісі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Әкімшілік-аумақтық құрылым шеңберінде республика 1 республикалық бағыныстағы қала (Владикавказ) және 8 ауданға бөлінген.

Республиканың әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiктерiнiң шегiндегi муниципалды құрылымның құрамында 2016 жылғы 1 қаңтарға қарай 111 муниципалды құрылым, оның iшiнде: 1 қалалық аймақ, 8 муниципалды аудан, оның құрамына 5 қалалық кент және 97 ауылдық кент құрылды.

Атауы Әкімшілік
орталығы
Ауданы,
км²
Тұрғыны,
адам
Халқы
тығыздығы,
адам/км²
Республикалық маңызы бар қала (қалалық аймақ)
Владикавказ қаласы Владикавказ 291 ↘316 051 1072,9
Аудандар (муниципалды аудандар)
Алагир ауданы Алагир 2010 ↘35 939 18,2
Ардон ауданы Ардон 370 ↗31 790 77,5
Дигора ауданы Дигора 640 ↗18 569 31,9
Ирафи ауданы Шикола 1370 ↘14 886 11,2
Киров ауданы Елхот 360 ↗27 338 74,7
Моздок ауданы Моздок 1080 ↘85 928 81,1
Рахизфарсы ауданы Беслан 380 ↘57 290 146,3
Пригородный ауданы Октябрское 1460 ↘100 333 70,0
Елді мекендері
5000-нан астам тұрғыны бар елді мекендер.

Владикавказ ↘298 841
Моздок ↘40 976
Беслан ↘37 319
Алагир ↘19 436
Ардон ↘19 236
Заводской ↘15 962
Елхот ↘12 450
Сунжа ↗12 150

Ногир ↘11 806
Қызлар ↗11 590
Дигора ↗10 195
Октябрское ↘10 023
Михайловское ↘9217
Шермен ↗8508
Архонская ↘8170
Гизел ↘8146
Камбилеевское ↘6625
Майское ↘6001
Шикола ↘6731
Змейская ↗6731
Павлодолская ↘5456
Луковская ↗5222

Экономикасы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Солтүстік Осетия-Алания Республикасының экономикасы дамыған өнеркәсіп пен әртараптандырылған ауыл шаруашылығымен сипатталады.

Өнеркәсіп[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Өнеркәсіптің негізгі салалары: түсті металлургия, машина жасау, тау-кен өнеркәсібі (түсті металл рудалары, құрылыс материалдары), электроника, жеңіл, шыны, тамақ өнеркәсібі.

«Баспик» ЖШҚ Ресейдегі микроарналық пластиналарды зерттеу, әзірлеу және өндіру саласындағы монополист және осы саладағы мойындалған әлемдік көшбасшылардың бірі болып табылады, ал «Кетон» ААҚ — елдегі аса жіңішке конденсаторлы пленкалардың жалғыз жеткізушісі болып табылады.

Энергетика[өңдеу | қайнарын өңдеу]

2020 жылдың қарашасындағы жағдай бойынша Солтүстік Осетияда жалпы қуаты 452,92 МВт болатын 10 электр станциясы, оның ішінде тоғыз СЭС және бір жылу электр станциясы жұмыс істеді. 2019 жылы олар 300,9 млн кВт⋅сағ электр энергиясын өндірді. Өңірдегі энергетика саласының ерекшелігі электр энергиясын өндірудің барлық көлемін қамтамасыз ететін гидрогенерацияның өте жоғары үлесі болып табылады.

Ауыл шаруашылығы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

2021 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша ауыл тұрғындарының саны 247 493 адамды құрайды, бұл Солтүстік Осетия халқының шамамен 36%[14].

2020 жылы ауыл шаруашылығы өнімі 39,2 миллиард рублді, оның ішінде өсімдік шаруашылығы 20,9 миллиард рублді, мал шаруашылығы 18,3 миллиард рублді құрады. Өндіріс көрсеткіштері тиісінше 114,1%, 110,3%, 118,6%[15].

2021 жылдың 1 мамырына барлық санаттағы шаруа қожалықтарында ірі қара мал саны 93,9 мың бас (2020 жылдың 1 мамырына -0,7 мың), оның ішінде: сиыр 38,0 мың (+0,1 мың), шошқа 23,1 мың бас (+1,0 мың), қой-ешкі 135,5 мың бас (+7,7 мың), құс 1091 мың бас (+36,3 мың)[16].

2020 жылы 193,1 мың тонна сүт өндірілді (2019 жылмен салыстырғанда +15%)[17].

2020 жылғы 13 қарашадағы жағдай бойынша республикада барлық түрдегі астық 719 мың тонна, оның ішінде жүгері 556 мың тонна жиналды. Бірақ егістік ұйытқысының 10 мың гектардан астам алқабы әлі орылуға тиіс болса, диқандар 800 мың тонна астық жинауды көздеді. Бұл республика тарихындағы тағы бір рекорд болмақ. Жүгерінің орташа өнімділігі әр гектардан 68 центнерден жоғары. Картоптың түсімі өткен жылғы деңгейде – 43 мың тонна немесе гектарына 210 центнер[18][19].

Егістік алаңы:
жыл 1959 1990 1995 2000 2005 2010 2015
тыс. гектар 201 205,8[20] 192,5 177,3[21] 150.6 160,6 175,9[22]

Негізгі инвестициялық жобалар[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. Солтүстік Осетияда алтын кеніші табылды | ГТРК Алания. Россия-Алания / ГТРК "АЛАНИЯ" (31 қазан 2019). Тексерілді, 12 қараша 2019.
  2. Osetini.com: Осетия географиясы — Топырақтар. Басты дереккөзінен мұрағатталған 5 қаңтар 2012.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 12 желтоқсан 2009.
  3. Мұрағатталған көшірме. Басты дереккөзінен мұрағатталған 5 ақпан 2017.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 5 ақпан 2017.
  4. Абаев В. И. Тіл субстраты туралы. // КСРО ҒА Тіл білімі институтының баяндамалары мен хабарламалары, 1956, т. IX.
  5. Р. Г. Дзаттиати
  6. Э. Ю. Шестопалова. Солтүстік Осетияда VII ғасыр Дагом құлдиламасының қорымы. // 2005 ж. археологиялық жаңалықтар М.: Наука, 2007.
  7. 24 жыл бұрын СОАКСР Солтүстік Осетия Республикасы болып қайта құрылды.
  8. Оңтүстік Осетия Ресей Федерациясының құрамына кіретін болса, Солтүстік Осетиямен бірігуі мүмкін  (орыс.) (20220331T1006).
  9. Анатолий Бибилов пен Сергей Меняйло осетин халқының бірігуін қолдады
  10. 2002 жылғы Бүкілресейлік халық санағы Мұрағатталған 26 қаңтардың 2012 жылы.
  11. 2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағының қорытынды нәтижелері туралы ақпараттық материалдар Мұрағатталған 1 маусымның 2012 жылы.
  12. 2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағы. Халықтың ұлттық құрамы және аймақтар бойынша кеңейтілген тізімдермен ресми қорытындылар. Мұрағатталған 7 қаңтардың 2019 жылы.: қара Мұрағатталған 18 қазанның 2012 жылы.
  13. поляктар, беларустар, арабтар, өзбектер, тәжіктер, түрікмендер, чуваштар, болгарлар, индустар, қытайлар, сербтер француздар, финдер, башқұрттар, абхаздар, молдавандар, күрдтер, ассириялықтар, қазақтар
  14. Ресей аймақтарының халқы
  15. 2020 жылы шаруашылықтар санаттары бойынша ауыл шаруашылығы өнімдері Мұрағатталған 21 қаңтардың 2022 жылы.
  16. Ірі қара мал және құс басы Мұрағатталған 21 қаңтардың 2022 жылы.
  17. Сүт өндіру бойынша Ресей аймақтарының ағымдағы рейтингі
  18. Су құй - сонда егін болады 13.11.2020
  19. 2007—2019 НЕГІЗГІ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ЖАЛПЫ АСЫМЫ Мұрағатталған 21 қаңтардың 2022 жылы.
  20. Мұрағатталған көшірме.(қолжетпейтін сілтеме)
  21. Мұрағатталған көшірме.(қолжетпейтін сілтеме)
  22. Мұрағатталған көшірме.(қолжетпейтін сілтеме)