Солтүстік Осетия

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Ресей Федерация субъекті
Солтүстік Осетия
осет. Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани
Древний горд Цимити 03.jpg
Ту Елтаңбасы
Ту Елтаңбасы
Әкімшілігі
Ел

 Ресей

Кіреді

Солтүстік Кавказ федералды өңірі
Солтүстік Кавказ экономикалық ауданы

Әкімшілік орталығы

Владикавказ

Басшысы

Сергей Меняйло

Үкімет төрағасы

Таймураз Тускаев

Тарихы мен географиясы
Координаттары

43°11′00″ с. е. 44°14′00″ ш. б. / 43.18333° с. е. 44.23333° ш. б. / 43.18333; 44.23333 (G) (O) (Я)Координаттар: 43°11′00″ с. е. 44°14′00″ ш. б. / 43.18333° с. е. 44.23333° ш. б. / 43.18333; 44.23333 (G) (O) (Я)

Жер аумағы

7987 км² (80 орын)

Уақыт белдеуі

+3

Экономикасы
ЖІӨ
· орын

130,0 млрд руб. (2018)
64 орын

Тұрғындары
Тұрғыны

693 098 адам (2021)(65 орын)

Тығыздығы

86,78 адам/км²

Ресми тілдері

Осетин тілі, орыс тілі

Сандық идентификаторлары
ISO 3166-2 коды

RU-SE

ОКАТО

90

alania.gov.ru/  (орыс.)

Commons-logo.svg Солтүстік Осетия Ортаққорда Координаттар: 43°11′00″ с. е. 44°14′00″ ш. б. / 43.18333° с. е. 44.23333° ш. б. / 43.18333; 44.23333 (G) (O) (Я)

Солтүстік Осетия Республикасы — Алания (осет. Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани) — Ресей Федерациясының субъектісі, оның құрамындағы республика. Солтүстік Кавказ федералды өңірі құрамына кіріп, Солтүстік Кавказ экономикалық ауданының бөлігі.

Астанасы — Владикавказ қаласы.

Шекарасы: батысында - Қабарда-Балқариямен, солтүстігінде - Ставропол өлкесімен, шығысында - Ингушетиямен және Шешенстанмен, оңтүстігінде - Грузиямен және ішінара мойындалған Оңтүстік Осетиямен шектеседі.

1924 жылы 7 шілдеде Солтүстік Осетин автономиялы облысы ретінде құрылды. 1936 жылдан бастап республика.

Мемлекеттік тілдер: осетин және орыс тілдері.

Географиясы[өңдеу]

Географиялық орны[өңдеу]

Оңтүстік және Солтүстік Кавказ федералды округінің картасындағы Солтүстік Осетия
Солтүстік Осетияның картасы

Республика Үлкен Кавказдың солтүстік беткейінде орналасқан.

Ойпаттар мен жазықтар жалпы аумақтың 4121 км² құрайды, таулы белдеудің үлесі жартысынан сәл аз. Солтүстігінде - Ставропол жазығы, оңтүстігінде — Терек пен Сунжа жоталары, орталық бөлігінде — Осетиндік еңісті жазық. Оңтүстікте - Басты немесе Үлкен Кавказдың Суайрық жотасы. Ең биік нүктесі — Қазыбек тауы 5033 м Республиканың таулы бөлігінде, Басты жотаның солтүстігінде төрт үлкен жоталар қатарлас орналасқан: Бүйір, Жартасты, Өрістік және Тоғайлы. Жоталарды шатқалдармен, олардың негізгілері, Дариал, Ганалгом, Куырттаты, Касара, Алагир және Дигормен жырылған.

Пайдалы қазбалар мен геологиялық құрылым[өңдеу]

Төрттік кезеңнің басында Кавказ аумағында (әсіресе қазіргі Солтүстік Осетия — Алания аумағыда) тау құрылысының қуатты үдерістері жүріп, нәтижесінде көптеген қатпарлар, ойықтар мен ойыстар пайда болды. Кейін тау бөктерлерін кесіп өтіп, көлденең аңғарларды (Терек, Ардон, Гизелдон, Фиагдон өзендерінің аңғарлары) құрған бедердің түзілуінде сыртқы күштер (ең алдымен өзендер) үлкен рөл атқарды.

Пайдалы қазбалар: құрамында мырыш, қорғасын, мыс, күміс, доломиттер, минералды су көздері бар полиметалл кендері. Алтын[1] мен мұнайдың қоры барланды, келешегі бар кен орындарын пайдалануға дайындық жүріп жатыр.

Климаты[өңдеу]

Климаты орташа континенталды. Моздок жазығында — құрғақ, аңызақ жел жиі болады; қаңтардағы орташа температура −16 °C, шілдеде - +24 °C; жауын-шашын жазықта жылына 600-700 мм, тау бөктерінде 900 мм дейін жетеді.

Орталық және тау бөктерінде таулардың жақындығымен жұмсарған қоңыржай климаттық белдеу бар. Қысы жұмсақ, жазы ұзақ, бірақ құрғақ емес, әдетте тым қапырықты және жаңбырлы емес. Жазда найзағаймен қатты жаңбырлы муссон алып жүретін тропикалық циклондардың ену мүмкіндігі. Қыста жауын-шашын негізінен Каспий теңізінен келеді. Қаңтардың орташа температурасы: -3,2 °С. Шілде айының орташа температурасы: +20,4 °C.

Гидрографиясы[өңдеу]

Солтүстік Осетия — Алания аумағында көптеген өзендер ағады.

Солтүстік Осетия — Аланияның негізгі өзені — республикадан тысқары жерде, Зилгахох тауының мұздықтарынан 2713 м биіктікте және ұзындығы шамамен 600 км (соның ішінде Солтүстік Осетия-Алания аумағында 110 км) болатын — Терек. Теректе көптеген салалар бар, олардың ішіндегі ең ірілері Урух (104 км), Ардон (101 км), Кумалажыдон (99 км), Гизелдон (81 км) және т.б.

Терек, Урух, Ардон қайнаркөздері таудан бастау алады және мұздықтармен қоректенеді. Бұл өзендер тау тобына жатады. Тау етегіндегі өзендерге Кумалажыдон мен Сунжа кіреді, оларда қоректенуі аралас: ыза сумен, жаңбыр мен қар. Оларда көктемгі су тасқыны болады, күзде және қыста олардың ағыны айтарлықтай азаяды. Қыста олар, ағыны таулы өзендерге қарағанда аз болса да таулы өзендер сияқты бұлықсып ағуына байланысты қатып қалмайды.

Ең маңызды мұздықтарға Караугом мұздығы (35 км²), Майли (22 км²) және Цей (18 км²) жатады.

Топырақтар[өңдеу]

Топырақ жамылғысы өте алуан түрлі: таулы шалғынды топырақтар, әр түрлі қара топырақтар және т.б.

Солтүстікте және солтүстік-шығысында республиканың ең құрғақ бөлігі (Моздок даласы), қошқыл реңді және қоректік заттардың жеткілікті мөлшеріне ие құба топырақтар кең таралған. Қалған аумақта қара топырақтар басым.

Осетиндік еңісті жазығының солтүстігінде және солтүстік-шығысында көмірқышқыл кальцийге едәуір қорлары бар карбонатты қара топырақтар басым. Жазықтың оңтүстігінде жауын-шашын мөлшері артып келеді, мұнда негізгі орынды әлсіз сілтісізденген және сілтісізденген қара топырақтар алады.

Жазықтың орталық бөлігінде жер асты сулары жер бетіне жақын орналасқан, мұнда шалғынды, шалғынды-батпақты және аллювиалды топырақтар басым.

Жалпақ жапырақты ормандармен жабылған тауларда орман топырақтары басым. Олар қоңыр түспен, жентектік құрылымымен және қарашіріктің орташа мөлшерімен сипатталады.

Субалпілік пен алпілік өсімдіктер аймағында қалыңдығы шағын, жоғарғы қабаттарында қарашірік мөлшері көп және қышқылдығы мен ылғалдылығы жоғары таулы шалғынды топырақтар басым.

Солтүстік Осетия — Аланиядағы ең құнарлы топырақ — бұл жақсы құрылымы мен қарашіріктігі жоғары Дигор ауданындағы Силтанук қыратының қара топырағы.

Үлкен аумақтарды құрылымы жеткіліксіз, қарашірік мөлшері аз, батпақтылық және қышқылдықтың жоғары болуына байланысты құнарсыз болып келетін орманды күлгінденген және шалғынды-батпақты күлгінденген топырақтар алып жатыр[2].

Өсімдік әлемі[өңдеу]

Өсімдік әлемі бай сан түрлі шөптермен: далалық өсімдіктерден субалпі мен альпі шалғындарына дейін ұсынылған. Ормандар республиканың жалпы аумағының 22%-ын құрайды; шамшат үстемдік ететін жалпақ жапырақты ормандар басым (орманды алқаптың 61%); қызылқайың, жөке, қандыағаш, шаған, үйеңкі, емен, көптеген жабайы жеміс ағаштары мен бұталар өседі, ал тау аралық ойпаттарда қарағай мен қайың ормандары өседі.

Жануар әлемі[өңдеу]

Жануарлар әлемі алуан түрлі: республиканың «байырғы» фаунасының өкілдерінен басқа (тур, таукиік, орман мысығы, сілеусін, қабан, елік, аю, қасқыр, түлкі, ор қоян, құр және т.б.), қодас, бұғы, алтай тиіні, жанат ит, зубр жерсіндірілген, сонымен қатар Алдыңғы Азия қабыланының (Кавказ барысы) популяциясын қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. Цей, Ардон және Фиагдон өзендерінің жоғарғы ағысында Солтүстік Осетия мемлекеттік қорығы орналасқан.

Сағаттық белдеу[өңдеу]

Солтүстік Осетия - Алания МСК уақыт (Мәскеу уақыты) белдеуінде орналасқан. UTC-тен уақытты ауыстыру +3:00.

Тарихы[өңдеу]

Ежелгі тарихы[өңдеу]

Белгілі орыс офицері Штедер 1781 жылы былай деп жазады: «Остар немесе орысша осетиндер шығыста — ингуштар және Терекпен, оңтүстігінде — грузиндер мен имереттермен, батыста — Лесген өзенімен және Үлкен Кабардамен, солтүстікте — Кіші Кабардамен шектеседі. Ұзындығы шығыстан батысқа қарай 75 шақырым, ені солтүстіктен оңтүстікке қарай солтүстік тауларда 55, ал оңтүстікте - 30 шақырым: бұл қашықтықтар сағатпен есептелінді» («Осетиндер ресейліктер мен шетелдік саяхатшылардың көзімен», 29-30 бет).

Біздің заманымыздан бұрын I мыңжылдықтан бастап қазіргі Солтүстік Осетия — Алания аумағында өзінің атауын ең көне археологиялық ескерткіштер табылған Қобан (Солтүстік Осетия) қонысынан алған Қобан мәдениеті таралды.

Орта ғасырлар[өңдеу]

Alania 10 12.png
Даргавс ауылындағы қорым
Донифар-Лезгор қорымы

XII ғасырда Алания феодалдық бытыраңқылық дәуіріне еніп, іс жүзінде жауласушы ұлыстарға бөлінді. 1238 жылы моңғолдар Аланияны жаулап ала бастады. Аланияның жазық бөлігі қирап, тоналды, ал қалалар өртенді. 1395-1400 жылдары Темірдің әскері ақыры аландарды жеңіп, толығымен дерлік жойды. Қалған халық таулы аймақты паналады, онда тілтанымның мәліметтері бойынша олар басқа тілді отбасыға жататын жергілікті тұрғындарымен араласып кетті[4]. Алайда, ұзақ мерзімді археологиялық қазба деректер басқаша сендіреді, өйткені біздің заманымыздың VI ғасырынан бастап Кавказ шатқалдарында аландар болғанын дәлелдейді[5][6].

Ресей империясына қосылуы[өңдеу]

Солтүстік Осетия аумақтары Солтүстік Кавказда алғашқылардың бірі болып 1774 жылы Ресей империясына қосылды, Осетияның оңтүстік бөлігі 1801 жылы Шығыс Грузиямен бірге қосылды. Владикавказ аймақтағы бірінші орыс бекінісі болды (негізі 1784 ж. қаланды). Азаматтық соғыс кезінде осетин әскерлерінің көпшілігі Ақ қозғалыстың жағында шайқасты.

Кеңес билігі[өңдеу]

1921 жылы Осетия Таулы Кеңестік Республиканың құрамына кірді, 1924 жылы автономды облыс мәртебесін алды, ал 1936 жылы Солтүстік Осетин Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасына айналды.

Ұлы Отан соғысы[өңдеу]

Ұлы Отан соғысы кезінде неміс әскерлерінің шабуылы кезінде республикадан негізгі өнеркәсіптік кәсіпорындардың жабдықтары, ұшымшарлық ірі қара мал, нан және т.б., сондай-ақ қабілетті тұрғындар шұғыл түрде тереңдей тыл мен таулы аудандарға көшірілді. Эвакуация жаппай неміс әуе шабуылдары жағдайында болды. 1942 жылдың 31 қазаны мен 26 қарашасы аралығында республикада 275 әуе шабуылдары жүргізілді. Оның астанасы Орджоникидзеге 160 бомба тасталды, алыстан атылатын зеңбіректерден 200-ге жуық артиллериялық снаряд атылды, нәтижесінде қалада 195 ғимарат толығымен, 1140 жартылай қирады. Зардап шеккендер 447 адамды құрады, оның ішінде 176 адам қаза тауып, 76 адам ауыр жарақат алды. Солтүстік Осетияның көп бөлігін генерал-полковник Е. Клейстің 1-танк армиясы басып алды, алайда, қатал шайқастар кезінде оның шабуылы Басты Кавказ жотасының батыс бөлігінің етегінде генерал-майор П. М. Козловтың 37-армиясының бөлімшелерімен тоқтатылды.

Ұлы Отан соғысы кезінде жер аударылған ингуштардың аумақтары Солтүстік Осетияға қосылды, Солтүстік Осетиядан, сондай-ақ Оңтүстік Осетин автономиялы облысынан және Грузияның ішкі аймақтарынан осетиндер қаңырап бос жатқан елді мекендерге қоныстандырылды. 1950 жылдары қайтып келген ингуштарға жердің бір бөлігі қайтарылды, ал СОАКСР құрамында қалған Пригородный ауданының орнына сол кезде Шешен-Ингуш АКСР-нен Ставропол өлкесінің жерлері берілді.

Ресей Федерациясының құрамында[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Солтүстік Осетияда алтын кеніші табылды | ГТРК Алания  (орыс.). Россия-Алания / ГТРК "АЛАНИЯ" (Үлгі:TranslateDate/ru). Тексерілді, 12 қараша 2019.
  2. Osetini.com: Осетия географиясы — Топырақтар. Басты дереккөзінен мұрағатталған 5 қаңтар 2012.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 12 желтоқсан 2009.
  3. Мұрағатталған көшірме. Басты дереккөзінен мұрағатталған 5 ақпан 2017.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 5 ақпан 2017.
  4. Абаев В. И. Тіл субстраты туралы. // КСРО ҒА Тіл білімі институтының баяндамалары мен хабарламалары, 1956, т. IX.
  5. Р. Г. Дзаттиати
  6. Э. Ю. Шестопалова. Солтүстік Осетияда VII ғасыр Дагом құлдиламасының қорымы. // 2005 ж. археологиялық жаңалықтар М.: Наука, 2007.