Сүрме

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Навигацияға өту Іздеуге өту
51 ҚалайыСурьмаТеллур
As

Sb

Bi
СутегіГелийЛитийБериллийБор (элемент)КөміртекАзотОттекФторНеонНатрийМагнийАлюминийКремнийФосфорКүкіртХлорАргонКалийКальцийСкандийТитан (элемент)ВанадийХромМарганецТемірКобальтНикельМысМырышГаллийГерманийКүшәнСеленБромКриптонРубидийСтронцийИттрийЦирконийНиобийМолибденТехнецийРутенийРодийПалладийКүмісКадмийИндийҚалайыСүрмеТеллурИодКсенонЦезийБарийЛантанЦерийПразеодимНеодимПрометийСамарийЕуропийГадолинийТербийДиспрозийГольмийЭрбийТулийИттербийЛютецийГафнийТантал (элемент)ВольфрамРенийОсмийИридийПлатинаАлтынСынапТаллийҚорғасынВисмутПолонийАстатРадонФранцийРадийАктинийТорийПротактинийУранНептунийПлутонийАмерицийКюрийБерклийКалифорнийЭйнштейнийФермийМенделевийНобелийЛоуренсийРезерфордийДубнийСиборгийБорийХассийМейтнерийДармштадтийРентгенийКоперницийНихонийФлеровийМосковийЛиверморийТеннессинОганесонПериодическая система элементов
51Sb
Rhombohedral.svg
Electron shell 051 Antimony.svg
Жай заттың сыртқы бейнесі
күміс жылтыр сұр металл
Antimony-4.jpg
Атом қасиеті
Атауы, символ, нөмірі

Сүрме, 51

Топ типі

Металлоидтар

Топ, период, блок

15, 5, p

Атомдық масса
(молярлық масса)

121.760(1) м. а. б. (г/моль)

Электрондық конфигурация

[Kr] 4d105s25p3

Қабықшалар бойынша электрондар

2, 8, 18, 18, 5

Атом радиусы

140 пм

Химиялық қасиеттері
Ковалентті радиус

139±5 пм

Ван-дер-Ваальс радиусы

206 пм

Ион радиусы

(+5e)62 (−3e)245 пм

Электртерістілігі

2,05 (Полинг шкаласы)

Электродты потенциал

0

Тотығу дәрежелері

−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5

Иондалу энергиясы

1-ші: 834 кДж/моль (эВ)
2-ші: 1594.9 кДж/моль (эВ)
3-ші: 2440 кДж/моль (эВ)

Жай заттың термодинамикалық қасиеттері
Термодинамикалық фаза

Қатты дене

Тығыздық (қ.ж.)

6,691 г/см³

Балқу температурасы

903,9 K

Қайнау температурасы

1908 K

Балқу жылуы

20,08 кДж/моль

Булану жылуы

195,2 кДж/моль

Молярлық жылусыйымдылық

25,2 Дж/(K·моль)

Молярлық көлем

18,4 см³/моль

Қаныққан бу қысымы
P (Па) 1 10 100 1000 10 000 100 000
T (К) 807 876 1011 1219 1491 1858
Жай заттың кристаллдық торы
Тор құрылымы

Тригональды

Тор параметрлері

ahex=4,307; c Å

c/a қатынас

2,62

Дебай температурасы

200 K

Басқа да қасиеттері
Жылуөткізгіштік

(300 K) 24,43 Вт/(м·К)

Юнг модульі

55 ГПа

Жылжу модульі

20 ГПа

Моос қаттылығы

3.0

Бринеллий қаттылығы

294–384 МПа

CAS нөмірі

7440-36-0

Сүрме Sb

Сүрме (лат. Stіbіum; Sb) — элементтердің периодтық жүйесінің V тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 51, атомдық массасы 121,75. Шығыс елдерінде бұдан 3000 жыл бұрын ыдыс жасауда қолданылды.

Мысырда б.з.б. XIX ғасырда сүрме жылтырының ұнтағын әйелдер қасын бояуға пайдаланған. Сүрменің алу жолын және қасиеттерін алғаш сипаттап жазған алхимик В.Валентин (1604) болды. 1789 ж. Антуан Лавуазье сүрмені “antіmoіne” деген атпен химиялық элементтер тізіміне енгізді.

Табиғатта[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Табиғатта тұрақты 2 изотопы 121Sb (57,25%), 123Sb (42,75%) бар. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 10–5%. 27 минералының ішіндегі ең негізгілері: антимонит, бертьерит, лингвистонит, т.б.

Физикалық қасиеттері[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Сүрменің үш аморфты және кристалды түрі бар. Ең тұрақтысы кристалды сүрме, басқалары төменгі температурада қалыпты сүрмеге айналады. Қалыпты сүрменің кристалдық торы гексагоналды, күмістей ақ метал; тығыздығы 6,61 – 6,73 г/см3, балқу t 630,5 оС, қайнау t 1635 – 1645 оС. Сүрменің басқа металдарға қарағанда айырмашылығы ол қатайған кезде көлемі ұлғаяды[1].

Химиялық қасиеттері[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Тотығу дәрежелері –3, +3, +5, химиялық активтігі нашар. Ауада тотықпайды, температура 630 оС-тан жоғарылағанда жанып, Sb2O3 түзеді. Фтордан басқа галогендермен тікелей, күшән, күкірт, фосформен балқытқанда әрекеттеседі. Сұйытылған минералды қышқылдар мен суға тұрақты. Қыздырғанда концентрлі HCl, H2SO4, HNO3-терде еріп, ерігіштігі төмен тұздар-антимонаттар түзеді[clarification needed]. Сүрме металдармен қосылып, антимонидтер береді.

Алынуы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Сүрмені сульфидті кентастарды күйдіргеннен қалған өнімдерді немесе тотыққан кентастарды тотықсыздандыру арқылы алады.

Қолдануы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Сүрменің бас пайдаланушысы полиграфия өндірісі (Sb қосылған қорытпа қатайған кезде ұлғайып, ұяқалыптың бөлшектерінің көшірмесін нақтылы қалыптастырады). Сүрменің қорғасын, қалайы, мыспен құймалары өнеркәсіпте, таза сүрме және антимониттері жартылай өткізгіш ретінде қолданылады. Сондай-ақ бұл элемент мойынтіректі қорытпаларда (баббиттерде) пайдаланылады[2].

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. Сурьма / Сост. В. А. Крицман, В. В. Станцо // Энциклопедический словарь юного химика. 2-е изд.. — Педагогика, 1990. — б. 235. — ISBN 5-7155-0292-6.
  2. Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.

«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том