Сұлтанахмет алаңы

	Сұлтанахмет алаңы
	; Алаң көрінісі
Ел	Түркия
Орналасуы	Ыстамбұл, Түркия
Координаттары

Константинополь ипподромы (грек. Ἱππόδρομος τῆς Κωνσταντινουπόλεως, лат. Circus Maximus Constantinopolitanus, түр. Hipodrom) — Шығыс Рим империясының астанасы Константинопольдегі спорттық әрі қоғамдық өмірдің басты орталығы болған ежелгі цирк пен ат жарысы алаңы. Қазіргі кезде оның орны Түркияның Ыстанбұл қаласындағы Сұлтанахмет алаңы (Sultanahmet Meydanı) деп аталады.

«Ипподром» сөзі гректің hippos — «ат» және dromos — «жол», «алаң» деген сөздерінен шыққан. Осыған байланысты түрік тілінде ол Atmeydanı («Ат алаңы») деп те аталады. Ежелгі дүниеде ат жарысы мен күйме жарыстары кең таралған ойын-сауық түрі болғандықтан, ипподромдар эллинистік, римдік және византиялық қалалардың маңызды нысандарының бірі саналды.

Тарихы

Құрылысы

Константинополь ипподромы империялық астана кезеңінен бұрын салынған. Алғашқы ипподром қала әлі Византий (Byzantium) аталған кезде тұрғызылды. Б.з. 203 жылы император Септимий Север қаланы қайта құрып, қорған қабырғаларын кеңейтті және күйме жарыстары мен басқа да ойын-сауықтарға арналған ипподром салдырды.

324 жылы император Ұлы Константин Хрисополис шайқасындағы жеңісінен кейін Византий қаласын қайта құрып, оны Nova Roma («Жаңа Рим») деп атады. Кейін қала Константинополь атауымен белгілі болды. Константин қаланы айтарлықтай кеңейтіп, ипподромды қайта жөндеуден өткізді.

Константин дәуіріндегі ипподромның ұзындығы шамамен 450 метр, ені 130 метр болған. Жарыстың бастапқы қақпалары (carceres) солтүстік бөлігінде, ал жартылай дөңгелек трибунасы — сфендон оңтүстігінде орналасқан. Жарыс жолының ортасындағы бөгет — спина әртүрлі ескерткіштермен безендірілген.

Трибуналар шамамен 100 мың көрерменді сыйдыра алған. Жарыс жолы U тәрізді болған. Император ложасы — Kathisma — шығыс бөлікте орналасып, Үлкен сараймен арнайы өткел арқылы байланысқан.

Безендірілуі

Ипподром құдайлар, императорлар, жануарлар мен батырлардың мүсіндерімен әшекейленген. Олардың арасында Лисипп жасаған Геракл мүсіні, Ромул мен Рем туралы композиция және әйгілі Жылан бағанасы болған.

Бастапқы қақпалардың үстінде алтын жалатылған төрт қола ат мүсіні тұрған. Кейін олар Төртінші крест жорығы кезінде Венецияға әкетіліп, қазіргі Әулие Марк соборының қасбетіне орнатылды.

Император VII Константин Багрянородный өз еңбегі De Ceremoniis-те ипподромның салтанатты безендірілуін сипаттаған.

Қызметі

Византия кезеңінде ипподром қаладағы қоғамдық өмірдің орталығы болды. Мұнда күйме жарыстары ұйымдастырылып, төрт негізгі команда жарысқан:

Көктер (Venetoi)
Жасылдар (Prasinoi)
Қызылдар (Rousioi)
Ақтар (Leukoi)

Кейін Қызылдар мен Ақтар әлсіреп, Көктер мен Жасылдарға қосылды.

Әр жарысқа төрт ат жеккен сегіз күйме қатысқан. Бұл жарыстар тек спорттық шара ғана емес, сонымен бірге император мен халықтың бір жерде бас қосатын сирек мүмкіндіктерінің бірі болды. Саяси пікірталастар мен халықтық толқулар да жиі осы ипподромда өткен.

532 жылғы әйгілі «Ника көтерілісі» кезінде шамамен 30 мың адам қаза тауып, көптеген ғимараттар, соның ішінде Айя-София шіркеуі қираған. Қазіргі Айя София сол көтерілістен кейін император I Юстинианның бұйрығымен қайта салынды.

Соңғы белгілі күйме жарысы 1200 жылы өткізілген.

Құлдырауы

1204 жылғы Төртінші крест жорығынан кейін Константинополь қатты қирады. Венециялықтар ипподромдағы көптеген қазыналарды алып кеткен. 1453 жылы Осман сұлтаны II Мехмед қаланы жаулап алғаннан кейін ипподром біртіндеп қараусыз қалды. Османдар күйме жарыстарына қызығушылық танытпады, алайда алаң толықтай жойылып кетпеді. Кейін оның тастары құрылыс материалы ретінде пайдаланылды.

Ипподром ескерткіштері

Жылан бағанасы

Жылан бағанасы (Serpent Column) алғашында б.з.д. V ғасырда гректердің парсыларды жеңу құрметіне Дельфыдағы Аполлон ғибадатханасында орнатылған. Ұлы Константин оны Константинопольге көшіріп әкеліп, ипподромның ортасына қойғызды.

Бағананың жоғарғы бөлігінде үш жылан басы ұстап тұрған алтын тостаған болған. XVII ғасырдың соңында жылан бастары сындырылған. Олардың бөліктері қазіргі кезде Ыстанбұл археологиялық музейінде сақтаулы.

Феодосий обелискі

Феодосий обелискісі бастапқыда Мысыр перғауыны III Тутмос заманында Карнак ғибадатханасында орнатылған. 390 жылы император I Феодосий оны Константинопольге әкелдіріп, ипподромның ортасына орнатқан.

Қызғылт граниттен жасалған обелиск бүгінге дейін жақсы сақталған.

Қабырғалы обелиск

X ғасырда император VII Константин Порфирогенит ипподромның екінші шетіне тағы бір обелиск орнаттырған. Ол бастапқыда алтын жалатылған қола тақталармен қапталған, бірақ Төртінші крест жорығы кезінде тоналған. Қазіргі кезде оның тас өзегі ғана сақталған.

Порфирий мүсіндері

VI ғасырдағы атақты күймеші Порфирийдің құрметіне ипподромда жеті мүсін орнатылған. Олар сақталмағанымен, екі тұғыры Ыстанбұл археологиялық музейінде тұр.

Қазіргі жағдайы

Қазіргі кезде ипподром орны ресми түрде Сұлтанахмет алаңы деп аталады. Ежелгі жарыс жолының бағыты тас төсемдер арқылы белгіленгенімен, бастапқы жол қазіргі деңгейден шамамен екі метр төмен жатыр.

Ипподромнан бүгінге дейін үш негізгі ескерткіш сақталған:

Феодосий обелискі
Қабырғалы обелиск
Жылан бағанасы

1900 жылы Германия үкіметі герман императоры II Вильгельмнің Ыстанбұлға сапары құрметіне салдырған неовизантиялық стильдегі Неміс субұрқағы ипподромның солтүстік бөлігінде орналасқан.

1950–1951 жылдары түрік археологы Рүстем Дүйұран ипподром аумағында археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Кейінгі зерттеулер барысында трибуналардың қалдықтары мен бағаналар табылды.

1953–1976 жылдары шығарылған түрік 500 лира банкнотасының артқы бетінде Константинополь ипподромы бейнеленген.

Дереккөздер