Тастөбе шайқасы

Тастөбе шайқасына арналған ескерткіш-белгі.

Тастөбе шайқасы – Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілістің ақырғы шайқасы өткен Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы тарихи орын.

Тарихи деректер

1836-1838 жылдары Бөкей ордасында ірі ұлт-азаттық көтеріліс болады. Оның негізгі қозғаушы күші малшылар болды, сонымен бірге көтерілісшілер қатарына кейбір старшындарда қосылады. Сұлтандар мұның ақыры не болар екен деп, әліптің артын бағып, бейтарап қалып, соңынан көтерісшілерге қарсы шығады. Халық көтерілісін елге белгілі беделді батырлар Исатай Тайманұлы (1791-1838) мен Махамбет Өтемісұлы (1803-1845) басқарады. Оның екеуі де беріш руының жайық тармағынан шыққан.

Тастөбеде көтерілісшілер мен жазалаушылар отрядтар арасында кескілескен қатты шайқас 1837 жылы болады.
Көк сүңгіні шебер пайдалана білу, жарамды жақсы аттарды таңдап міну, шайқас өткен жер жағдайымен бес саусақтай жақсы таныс нәтижесінде көтерілісшілер ұрыстың алғашқы жартысында басымдылық танытып, едәуір жеңіске жетеді. Алайда жазалаушылар көтерілісшілерді зеңбірекпен толассыз атқылай бастайды. Көтерілісшілер бұған шыдай алмай, кейін шегінуге мәжбүр болады. Шегінгендердің артынан бірнеше шақырымға дейін қуғыншылар ілеседі. Ондаған адам қаза тауып, қуғын кезінде көтерілісшілердің біраз малы жау қолында қалады.
Тастөбе түбіндегі жеңілістен кейін көтерілісшілер шағын топтарға бөлініп, Ішкі Орда аумағына тарап кетеді. Көтерілісшілердің күші әлсіреп, рухы төмендейді. Жазалаушы әскер барлық күшті көтерілістің басшысын қолға түсіруге жұмсайды. Исатайдың басына 500, ал тірідей ұстап әкелгені үшін 1000 күміс рубль тігеді.
1838 жылы 12 шілде күні Қиыл және Ақбұлақ өзендерінің бойында көтерілісшілер мен жазалаушылар арасындағы шешуші шайқастың барысында көтерілістің басшысы Исатай Тайманұлы қаза табады. Көтерілісшілердің қалған тобы кейін шегініп, дала қойнауыны сіңіп кетеді. Жазалаушы әскер олардың соңынан қуғын ұйымдастырады. Шайқаста көтерілісшілерден 80-ге жуық адам қаза табады. Исатай Тайманүлының қазасынан кейін көтеріліс бәсеңдей бастайды. Жекелеген жасақтар Төменгі Жайық шебіне таяу жерлерде, Ойыл өзенінің бойында ғана іс-қимыл көрсетіп жүреді.
Махамбет Өтемісұлы біраз уақыт бой тасалап, жасырынып жүруге мәжбүр болады. Кейінірек қазақтарды Жәңгір ханға және патша үкіметіне қарсы көтерілуге үгіттейді. 1845 жылы билеуші сұлтан Баймағамбет сұлтан Айшуақұлының адамдарымен қақтығыс кезінде қапылыста қазаға ұшырайды.
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтерілістің маңызы зор болды. Бұл патша үкіметі аумағында қазақтардың отаршылдыққа қарсы ірі бас көтеруі еді. Ол көтеріліс ұлт-азаттық сипатта болды.

Ескерткіш-белгі

Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс тарихында орын алған Тастөбе шайқасына арналған ескерткіш-белгі 2013 жылдың 18 қарашасында Жаңақала ауданында орнатылған.
Ескерткіш Тастөбе шайқасының 175 жылдығына арналып ашылған. Бұл белгіде Исатай мен Махамбеттің бейнесі, қос қанжар, сонымен қатар қайсарлықты, батылдықты сомдайтын көк бөрі бейнеленген.
Белгіде шайқасқа қатысқандардың тізімі мен рулары қашап жазылған.