Таулы Бадахшан автономиялы облысы
| Автономиясы бар облыс | |
| Таулы Бадахшан автономиялы облысы | |
| тәж. Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон орыс. Горно-Бадахшанская автономная область | |
 | |
| Әкімшілігі | |
|---|---|
| Кіреді |
1 қала және 7 аудан |
| Әкімшілік орталығы | |
| Облыс төрағасы |
Әлішер Мирзонабот |
| Тарихы мен географиясы | |
| Құрылған уақыты |
2 қаңтар 1925 |
| Жер аумағы |
64,100 км² (1 орын) |
| Ірі қаласы | |
| Тұрғындары | |
| Тұрғыны |
230,100[1] адам (2022)(5 орын) |
| Тығыздығы |
3,7 адам/км² |
| Ұлттық құрамы |
тәжіктер, памирлықтар және басқалары |
| Конфессионалдық құрамы |
көбінесе Суннит және Исмаилит мұсылмандар |
| Ресми тілдері |
тәжік тілі, орыс тілі (ұлтаралық тіл) |
| Сандық идентификаторлары | |
| Аббревиатура |
TJ-BG |
| Автомобиль коды |
04 |
|
| |
 Таулы Бадахшан автономиялы облысы Ортаққорда | |
Таулы Бадахшан автономиялы облысы (тәж. Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, орыс. Горно-Бадахшанская автономная область) — Тәжікстан шығысында орналасқан құрамындағы облысы, елдегі жалғыз автономиясы бар әкімшілік бірлік.
Географиясы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Солтүстігінде Қырғызстанның Ош облысымен, шығысында Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданымен, оңтүстігінде Ауғанстанның Бадахшан провинциясымен, батысында және солтүстік-батысында Тәжікстанның республикалық бағынысты облыстарымен және оңтүстік-батысында елдің Хатлон облысымен шектеседі.
Таулы Бадахшан автономиялы облысында ең биік қыраттар мен елдің ең үлкен мұздықтары, ең биік орналасқан елді мекендер (4000 метрге дейін) бар. Аймақ мұздықтарынан Орта Азияның барлық өзендері дерлік бастау алады.
Таулы Бадахшан облысында елдің және КСРО-ның ең биік шыңы — Исмаил Ибн Ахмед Самани құрметіне аталған Исмаил Самани шыңы (7495 м) орналасқан.
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Кеңестік дәуірі (1925–1991)
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Тәжікстандық Бадахшан қазіргі Батыс шекараларымен және Ресейдің ГБАО атауымен 1925 жылы автономиялы республика ретінде құрылды.
Кейінірек 1929 жылы ол Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасының (Тәжік КСР) автономиялық облысы болып өзгертілді. Кеңестік шығыстанушы ғалымдардың халықтарды жіктеуге құмарлығы кеңестік этногенезде басқалардың қатарында памирлік немесе «тау тәжіктері» жеке категориясының бекітілуіне әкелді.[2] Аймақтың КСРО шекарасында орналасуынан ол жерде білім беру жүйесі, транспорт сапасы жақсы болды, бұл — аймақтың КСРО-ға «жақындығын» орнату үшін жасалған стратегия болып саналады.
Тәуелсіздік, Азаматтық соғыс (1991–1997)
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1992 жылы Тәжік азамат соғысы басталғанда Таулы Бадахшандағы жергілікті билік Тәжікстаннан тәуелсіздігін жариялады. Көптеген саяси белсенді памирліктер кейін Тәжікстандағы азамат соғысы кезінде аймаққа автономия мен демократиялық билікті талап еткен «Лаъали Бадахшон» демократиялық саяси қозғалысына қосылды. 1997 жылы «Лаъали Бадахшон» Біріккен Тәжік Оппозициясының құрамына кірді. Осы себеппен соғыстан кейін ол мүлдем Тәжікстанның саяси өмірінен шеттетілді, Таулы Бадахшан өзі жариялаған тәуелсіздігін тоқтатты.
Саяси қақтығыстар (2012–)
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2012, 2014, 2018, 2021 және 2022 жылдары бірқатар күшті қақтығыстар мен шерулер орын алды. 2022 жылдың 18 мамырында Мухаммадбоқир Мухаммадбоқиров бастаған 200-ге жуық үкіметке қарсы демонстранттар Рушонда облыс орталығы Хорог қаласына апаратын жолды жауып тастады.[3]
2022 жылдың мамыр айында Тәжікстан үкіметінің әскерлері оппозиция өкілі Гүлбиддин Зиёбековтың азапталып, өлтірілуіне наразылық білдірген[4] 20 астам бейбіт тұрғынды[5] өлтірді. Кейін көптеген наразылық білдірушілер, сонымен қатар журналистер мен құқық қорғаушылар ұсталды. Кейбір құқық қорғаушылар жағдайды «этникалық тазарту» деп сипаттайды.[6] Үкіметтің өзі жағдайды «антитеррорлық операция» деп атаған.[7]
Климаты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Аймақ климаты қатал, шұғыл континентті, қыста Тәжікстандағы ең төменгі температура осында байқалады. Пайдалы қазбалар — сирек және қымбат металдар, тау хрусталі, өңделетін тастар, көмір, асбест, слюда мен басқа да минералдық шикізаттар бар екені Таулы Бадахшанда өте ежелгі заманнан бері белгілі болған 50-ден астам ыстық және емдік қасиеті бар суық бұлақтар белгілі.
Кен байлықтары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Тәуелсіздіктен бері Таулы Бадахшаннан көптеген асыл тастар — түрлі түсті скаполиттер, бал түсті сфендер, көгілдір және түтін түстес топаз, аквамариндер, ірі сұлу кристаллдар түріндегі, кез келген мұражайдың сәні бола алатын турмалиндер табылды. Өңдеуге жарамды скаполит Танзания мен Бразилия үлгілерінен ғана белгілі болған еді, енді ол Тәжікстаннан табылды.
Тау хрусталі мен құрылыс материалдарының кейбір кен орындары игерілуде. Арнайы экспедициялар қымбат бағалы тастарды іздеу, барлау мен өндіру жұмыстарын жүзеге асырады, ол асыл тастар Душанбедегі зергерлік бұйымдар зауытында өңделеді.
Аймақтың бай су энергетикалық ресурстары (олардың қорлары республикалық қордың 20%-ын құрайды), минералдық-шикізат ресурстары жетуге қиындығы мен қатал табиғат-климаттық жағдайларына байланысты әзірше жеткіліксіз игерілген.
Облыста таулы жер бедерін игерудің қиыншылықтары әзірше автомобиль көлігін ғана (республикадағы 17%-ы) дамытуға мүмкіндік береді. Дүние жүзіндегі ең күрделі трасса — Шығыс Памир тас жолы (Ош-Хорог) Таулы Бадахшан автономиялық облысын басқа дүниемен байланыстырады.
Күрделі табиғи-климаттық және көліктік жағдайлар елдің экономикалық жағынан дамыған орталықтарынан шалғайлығы мен бөлектігі облыс экономикасына із қалдырды. Негізінен, ауыл шаруашылығы (оның өнімдерінің үлесі 70%-ды құрайды) оның ішінде мал шаруашылығы (ауыл шаруашылғы өнімдерінің 70%-нан астамын береді) басым дамыды. Ауыл шаруашылығына жарамды жердің 97%-ын жайылымдар мен шабындықтар құрайды. Сондай-ақ картоп және темекі өсірудің де маңызы зор.
Әкімшілік бөлінісі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Облыс құрамына бір қала — Хорог, жеті аудан, төрт қалалық типтегі кент және 42 ауылдық қауымдастық кіреді:
| № | Әкімшілік-аумақтық бөлініс бірлігінің атауы | Халқы (01.01.1992) мың адам | Халқы (01.01.2015) мың адам |
Халқы (01.01.2022) мың адам | Ауданы мың. км² | тығыздығы адам./км² |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | қала Хорог | 21,5 | 28,9 | 31,1 | ||
| 2 | Ванч ауданы | 22,7 | 31,9 | 34,4 | 4,4 | 7,8 |
| 3 | Дарваз ауданы | 18,8 | 22,0 | 23,5 | 2,8 | 8,4 |
| 4 | Ишқашым ауданы | 21,5 | 30,8 | 30,6 | 3,7 | 8,3 |
| 5 | Мұрғаб ауданы | 13,9 | 14,4 | 16,5 | 37,3 | 0,4 |
| 6 | Роштқала ауданы | 21,3 | 25,7 | 28,1 | 4,3 | |
| 7 | Рушан ауданы | 19,7 | 24,8 | 26,5 | 5,9 | 6,0 |
| 8 | Шугнан ауданы | 32,6 | 35,8 | 39,5 | 4,6 | 8,6 |
| Барлығы | 172,0 | 214,3 | 230,1 | 64,1 | 3,7 |
Әлеуметтік нысандары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Аймақ тұрғындарының дәстүрлі тұрғын үйлері - терезесіз тастан немесе балшық кірпіштен салынған, жалпақ шатырлары және оюлармен безендірілген ағаштан жасалған сатылы күмбездері бар үйлер. Жергілікті халық ағаш оюмен, тоқымашылықпен, тоқумен және былғары мен матадан кесте тігумен айналысады.
Облыста 19 мектепке дейінгі мекеме, 318 күндізгі жалпы білім беретін мектеп, медициналық училище және бір жоғары кәсіптік білім беру мекемесі бар. Әмбебап кітапхана, 183 клубтық мекеме, 2 кинопроекциялық бөлім, 1 театр және 1 мұражай халыққа мәдени-ағартушылық қызмет көрсетеді. Сонымен қатар 36 аурухана, медициналық қызметті барлық мамандықтағы 367 дәрігер және 1052 орта медициналық қызметкер көрсетеді. Гарм-Чашма ыстық минералды бұлақтарында санаторий жұмыс істейді.[8]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ ШУМОРАИ АҲОЛИИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ТО 1 ЯНВАРИ СОЛИ 2022 (тәж.). Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. (14 қараша 2022). Тексерілді, 6 маусым 2023.
- ↑ KEMPER, Michael The Heritage of Soviet Oriental Studies — Routledge, 2011. — Б. 4. — ISBN 978-1-136-83854-5.
- ↑ "What is happening in Tajikistan? Background information on the situation in Khorugh". Roof-top info. (2022). Тексерілді, 6 маусым 2023.
- ↑ Протесты в Горном Бадахшане. Главное (орыс.). vlast.kz. (19 наурыз 2022). Тексерілді, 6 маусым 2023.
- ↑ Тела 21 жертвы «контртеррористической операции» в Рушане переданы родным – источники (орыс.). Азаттық радиосы. (20 наурыз 2022). Тексерілді, 6 маусым 2023.
- ↑ TONDO, Lorenzo ‘We want the truth’: families of ethnic Pamiris killed in Tajikistan call for justice as tensions rise (ағыл.). The Guardian. (4 ақпан 2022). Тексерілді, 6 маусым 2023.
- ↑ Тәжікстан: Таулы Бадахшан оқиғасы бойынша бес адам өмір бойы түрме жазасына кесілді (қаз.). Азаттық радиосы. (24 қараша 2022). Тексерілді, 6 маусым 2023.
- ↑ Азия. Тәжікстан. Тексерілді, 13 қараша 2025.