Темір Мәлік хан
| Темірмәлік хан | ||
| Лауазымы | ||
|---|---|---|
| ||
| 1377 — 1378 | ||
| Ізашары | Тоқтақия хан | |
| Ізбасары | Тоқтамыс хан | |
| Өмірбаяны | ||
| Діні | Ислам | |
| Дүниеге келуі | белгісіз | |
| Қайтыс болуы | 1378 Қазақстан | |
| Династия | Тоқа Темір әулеті | |
| Әкесі | Ұрыс хан | |
өңдеу  | ||
Темірмәлік хан — 1377-1378 жылдары билік еткен Ақ Орданың ханы. Ұрыс ханның үшінші ұлы әрі мұрагері.
Өмір баяны
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Үлкен ағасы Құтлық Бұға 1376 жылы Тоқтамыспен болған шайқаста қаза болған. Ұрыс хан да 1377 жылы Әмір Темір мен Тоқтамысқа қарсы жорықта қайтыс болады. Оның мұрагері Тоқтақия содан екі айдан соң дүниеден өтті. Сүйтіп таққа оның інісі, Ұрыстың үшінші ұлы Темірмәлік отырады. Темірмәлік өзінің жағымсыз өмір салтымен белгілі болғанды. Ол сұлу әйелдерді біреудің әйелі не қызы болғанына қарамай тартып алатын еді. Осы қылықтары үшін Ақ Орада әмірлері мен басшылары арасында ханның жаулары пайда бола бастайды. 1377 жылы әмірлердің талабымен Темірмәлік Тоқтамысқа қарсы жорық ұйымдастырады. Ұрыс хан кезінен бері келе жатқан қолбасшылардың арқасында Темірмәлік жеңіске жетеді. Әкесі мен ағаларының қазасына себеп болған Тоқтамыс қайтадан Темірге қашып пана табады.
Алайда Темірмәлікке наразылықтың күшейгені сонша, Ақ Орданың ең беделді өкілдері Тоқтамыстың жағына өте бастайды. Ұрыс ханға қызмет еткен беклербек Қазаншы Темірмәліктен кеткен кезде, оның орнына маңғыт әмірі Балтышақ тағайындалады. Оның үлкен үлы Иса Ақ Ордаға қызмет етсе, кіші ұлы Едіге Тоқтамыс жағына өткендердің қатарында болатын. Сүйтіп Едіге мен Исаның арқасында Сығанақтағы ақсүйектер ханға қарсы қастандық ұйымдастырады. Нәтижесінде 1378 жылы Сығанақ әмірлері Тоқтамысты таққа шақырып, Сауран мен Отырар қалалары оған ұрыссыз беріледі. Темірмәлік Тоқтамысты шайқаста жеңуді жоспарлағанымен, оның әскерлері Тоқтамыс жағына соғыссыз өтіп кетеді. Темірмәлік бірнеше сенімді әмірлері мен қорғаушыларының көмегімен қашуға әрекеттенеді. Бірақ хан қолға түсіп, Тоқтамыстың бұйрығымен басы алынады. Беклербегі Балтышаққа Тоқтамыс жағына қызметке өтуді ұсынса да, ол бас тартып, ханымен бірге өлтіріліп, сол бейітке жерленген.
Шәдібек пен Темір Құтлық
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Шәдібек хан және Темір Құтлық хан қатеден Темір Мәліктің балалары деп белгіленген. Шын мәнінде екеуі Тоқа Темірдің Қай-Темір атты ұлының тұқымы.[1]
Әдебиет
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Р.Ю. Почекаев. «Орда патшалары» - Санкт-Петербург. Еуразия. 2010
| ||||||
- ↑ Gaev 2002: 22-24, 54; Sagdeeva 2005: 71; Sabitov 2008: 59; Seleznëv 2009: 174; Počekaev 2010: 332 n. 534, 372; May 2018: 364; тікелей сілтемелер үшін Vohidov 2006: 46 and Tizengauzen 2006: 436 көру керек.