Тенес
| Қала | |
| Тенес | |
| تنس | |
 | |
| Әкімшілігі | |
|---|---|
| Ел | |
| Тарихы мен географиясы | |
| Координаттары | |
| Жер аумағы |
101 км² |
| Орталығының биiктігі |
779 м |
| Уақыт белдеуі | |
| Тұрғындары | |
| Тұрғыны |
35 459 адам (2008) |
| Тығыздығы |
350 адам/км² |
Тенес шекарасы
| |
Тенес (араб.: تنس) — Алжирдің астанасы Алжир қаласынан 200 шақырымда орналасқан портты қала. 2008 жылғы санақ бойынша халық саны 35 459.
Қала тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Тенес финикиялық порт ретінде біздің дәуірімізге дейінгі VIII ғасырда немесе одан ертерек негізі қаланған. Басқа да финикиялық айлақтар сияқты, ол б.з.д. VI ғасыр шамасында Карфагеннің үстемдігіне, ал Пуни соғыстарынан кейін Рим империясының құрамына өтті. Қаланың финикиялық атауы латынша Картенна немесе Картеннае түрінде айтылған, бұл — жанындағы бербер қонысының бар екендігін білдіретін көпше форма. Птолемей бұл өңірдегі тайпаларды «Бакойта» деп атаған[1]. Қала Рим империясы тұсында колония мәртебесін иеленген.
Тенесті Вандалдар Рим Солтүстік Африкасын жаулап алу кезінде талқандап кеткен. Кейін ол Византия империясы қолына өткен, одан соң Омейя әулеті басып алып, қалада тек қираған бекініс қалдықтары ғана сақталған.
Ортағасырлық Тенесті испандықтар IX ғасырда қайтадан құрған. Әл-Бакри оны 875 немесе 876 жылдарға (хижра бойынша 262 жыл) жатқызады. Олар өз базасын бұрынғы қоныстан 3,2 км қашықтықта салған. Эльвира мен Мурсиядан қоныстанушылар шақырылғанымен, безгек індетіне байланысты олардың көбі қаладан кетіп қалған. Кейін оларды Шелиф бойындағы Сук Ибраһимнен келген берберлер алмастырды. Қала денсаулыққа қолайсыз климатқа қарамастан, жерінің құнарлылығының арқасында дамыды — бұл өңір жеміс пен астықты молынан беретін.
Қаладан шыққан Әли әулетінің ұрпақтары саналатын жергілікті әулет біраз уақыт билік құрды. Олар Омейя әулетін өз билеушілері ретінде танып, Тенесті қуғындалғандар үшін түрме тәрізді қала ретінде пайдаланған. X ғасырдан кейін қала біртіндеп Фатимидтер, Санхаджа, Маграуа, Альморавидтер, Альмохадтар, кейін Зайянидтер билігіне өтті. XV ғасырдың соңына таман Тенес Гранада соғысы кезіндегі мавр босқындарының ағынының арқасында қайта гүлденді. Жергілікті халық сыртқы билеушілердің соңғысын құлатып, өз шейхін тағайындады, алайда кейін бұл әулет Испанияға вассалдық тәуелділікке мәжбүр болды.
Тенесті 1517 жылы Оруч Рейс басып алып, бірнеше жылдан кейін оның інісі Хайреддин Барбаросса Осман империясына қаратты. Қалаға гарнизон қойылғанымен, оның экономикалық өмірі біртіндеп құлдырай бастады, әсіресе астықтың Еуропаға экспорты XVIII ғасырға қарай тоқтап қалды. Бірнеше рет бербер көтерілістері қаланы ойрандап, Осман билігін құлатуға әрекет жасады.
1830 жылы француздар Алжирді жаулап алғаннан кейін, Тенес әмір Абделькадердің бақылауына өтті, ол қаланың портын қайта жандандыруға тырысты. Алайда 1843 жылы жергілікті халық француздарға қарсылықсыз берілді. Одан кейін Бюжо генералы қаланы Шелиф аңғарының бақылау орталығына айналдырды.
Кейбір антикалық географтардың қателігі салдарынан француздар ежелгі Картенна қаласын Мұстағаним деп қате болжаған, алайда кейін археологтар тапқан жазулар оның дұрыс орнын анықтауға көмектесті. Қазіргі Тенес финикиялық және римдік қоныстың орнында француздар тарапынан 1847 жылы қайта салынған. Порт шамамен 1,5 км қашықтықта орналасқан, ол бастапқыда Шелифтен әкелінетін тауарларды тасымалдауға арналған еді, бірақ кейін Алжир – Оран теміржолының салынуына байланысты маңызын жоғалтты[2].
Қазіргі жағдай
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазіргі кезде Тенес — бес шағын қонақүйі, екі ауруханасы, жергілікті музейі, порты мен шамшырағы бар шағын туристік қала. Онда бірнеше көне орындар сақталған, соның ішінде: финикиялық және римдік зираттар, Сиди Меруандағы ежелгі үңгірлер, Сиди Ахмед Бумаза ұлы мешіті (шамамен 11 ғасыр бұрын салынған), Баб Эль-Бахр қақпасы, Тенестегі Нотр-Дам шіркеуі, француз зеңбіректері және басқа да тарихи нысандар бар.
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Handbook for Travellers in Algeria and Tunis — J. Murray. — P. 246–247.
- ↑ s.v. "Tenes" Handbook for Travellers in Algeria and Tunis..