Тисс

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Тисс
Taxus baccata MHNT.jpg
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Plantae
Бөлімі: Magnoliophyta
Табы: Magnoliopsida
Тегі: Тисс

Өсімдік туралы[өңдеу]

Тисс – тисстер тұқымдасына жататын мәңгіжасыл, қылқанжапырақты ағаш және бұта. Табиғатта 8-ге жуық түрі бар. Биіктігі 5-20 м. Діңі - қызыл-қоңыр түсті, тығыз пішінді. Қылқанының түсі қою жасыл және жылтыр болып келеді. Ұзақ өмір сүретін тахсус ағашының барлық түрі баяу өседі. Өмір сүру ұзақтығы - 300-500 жыл, кейбір сұрыптары 1500 жылға дейін өмір сүреді. Сонымен қатар, табиғатта 3000 жылдан аса өмір сүріп жатқан тахсустар кездеседі. Сәуір айында гүлдеп, қыркүйек айында жеміс береді. Жемісі - қызыл түсті. Тисстің барлық бөліктері, яғни қылқандары, жемістері, жас өркендері улы болады, өйткені олардың құрамында алколоид таксин бар. Тисс ық, ала көлеңкелі жерде жақсы өседі, көлеңкеге де өте шыдамды өсімдік. Бірақ суыққа, жел өтіне шыдамсыз. Қазақстанның жылы аймақтарында соңғы кездерде ғана көгалдандыруда қолданыла бастады. Тисс - қатты, әрі мықты ағаш, сондықтан ол ағаш шеберлігінде, металл жонуда бірден-бір құрылыс материалы ретінде қолданылады. Қазіргі кезде оның ағашын көркемдік бұйымдар мен жиһаздар жасауда пайдаланады. Бұл ағашты өндірісте «қызыл ағаш» деп атайды.

Күтімі[өңдеу]

Көлеңке және алакөлеңкеде жақсы өседі. Көктем, жаз айларында қырқу жұмыстарын жүргізу керек.

Көбейтілуі[өңдеу]

Тұқымы және қалемшелеу арқылы көбейтеді.

Бозарша туралы тақпақ[өңдеу]

Жаз түгілі, қыста да

Жасыл болып тұрады.

Қырқып, қиып, пішіндеп,

Әсем қоршау қылады.

Қызыл дәнін қызығып

Балалар, жеп қоймаңдар.

Дәні улы болады,

Осыны әркез ойлаңдар.


Тисс

Тисс, тис (Taxus) – тисс тұқымдасына жататын екі сирек бір үйлі мәңгі жасыл қылқанжапырақты ағаштар мен бұталардың туысы. Қазба қалдығы триастың соңынан белгілі. Тек солтүстік жарты шарда кездеседі. Негізінен Кавказда, Кіші және Шығыс Азияда, Солтүстік Америкада өсетін 10 түрі бар. Биіктігі 6 – 32 м, диаметрі 1 – 2,5 м. Бөрікбасы тармақталып өседі. Қылқан жапырақтары кезектесіп орналасады, қою жасыл түсті, жылтыр болады. Аталық масақшалары (микростробилі) дара, шар тәрізді, аналық бүрі (мегастробилі) де біреу, оның жалғыз ұрығы болады. Пісіп жетілген ұрығы қызыл не қызғылт кейде сары түсті, жидекке ұқсайтын ұсақ бүртіктермен қапталып жатады. Тұқымы арқылы көбейеді (оларды құстар не кемірушілер таратады), ал қолдан өсіргенде қалемше немесе сұлама бұтағы арқылы көбейтіледі. 3 – 4 мың жылдай тіршілік етеді. Тисстің барлық түрі де улы, олардың құрамында алкалоид таксин бар (бұл у адамға, малдардан жылқы мен сиыр үшін өте қауіпті). Тисстерді жиїаз жасау үшін, елді мекенді көгалдандыру үшін пайдаланылады. [1]

Сілтемелер[өңдеу]

Пайдаланылған әдебиеттер[өңдеу]

Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.Қылқанжапырақтылар: Дидактикалық материал - Алматы, 2010 - 14 бISBN 978-601-7237-07-3

  1. Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 18 том