Тоқсанбай қонысы

Тоқсанбай қонысы. Археологиялық қазба жұмыстары.

Тоқсанбай қонысы – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енген қола дәуірінің қонысы.

Орналасқан жері

Бейнеу ауданы, Тұрыш ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 120 км жерде орналасқан.

Зерттелуі

Қоныс орнын 1996–1999 жылдары Батыс Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі З. Самашев) зерттеген.
Сақталған орнының ұзындығы 70 м, ені 20–30 м ұзынша төбешік. Қоныс табиғи күштер әсерінен бүлінген. Зерттеу жұмыстары нәтижесінде қалыңдығы 3 м үш мәдени қабат аршылды. Радиокөміртекті сараптама мәліметтеріне қарағанда, адамдар Тоқсанбайды б. з. б. 4-мыңжылдық пен 3-мыңжылдықтар аралығында мекендеген. Қоныстан барлығының көлемі біркелкі бірнеше дөңгелек баспаналар аршылған. Іргетасына қырынан жалпақ тақта тастар қойылса, жоғарғы жағына тастар көлденеңінен өрілген. Төбесі ағашпен жабылған, үй еденін аршыған кезде бірнеше ошақ орындары анықталды.

Қоныс сипаты

Абсолюттік биіктігі 188 м, 55–65^° құлама-жарда жатқан бұл қонысты таңдаған ежелгі адамдар сырттан қауіп төнген кезде қорғануға оңтайлығына, жақын жерде ауыз суы бар екеніне және аңшылыққа қолайлылығына қызыққан секілді. Тұрғын жайлар құрастырылу сипаты мен техникалық шешімі жағынан стандартты. Оларды тұрғызғанда құлама-жардың шет-шетінен төменгі қабаттың төбесі жоғарғы қабаттың едені қызметін атқаратын екі деңгейлі құрылыс принципі бойынша қазаншұңқырлар ойылған. Негізгі құрылыс материалдары ұлутас пен әктастар. Үй-жайлар едендегі ошақпен жылытылған. Үй құрылысы климатпен, ландшафтпен, өсімдікпен және құрылыс материалдармен тығыз үйлестірілді. Сонымен қатар маңайдағы мол тастар тек қана қаптайтын материал ретінде ғана емес, тұрғын үйлердің негізгі құрылымдары ретінде пайдаланылған.
Тұрғын үйі бар кешен қамал-баспана міндетін атқарған. Ежелгі адамдардың аңшылық кәсібінен хабар беретін осы жерден табылған қисапсыз көп қару (жебе ұштары) мұның жанама айғағы болып табылады.

Діни-ғұрып іздері

Қоныс орнында діни-ғұрыптардың ізі білінеді. Тұрғын үйдің солтүстік жартысындағы құлаған шатырдың күйген қалдықтары арасынан металл, мүйіз, керамика, сондай-ақ жануарлар сүйектері табылған. Үй-жайдағы құрбандыққа шалынған жануарлар мүшелері мен заттардың жатқан жерлері оның құлшылық орны болғанын көрсетеді. Алайда осы қоныстан табылған үй-жайлар тұрғын үй, шаруашылық және діни міндеттерді қатар атқарған көп функционалды болуы да ғажап емес.
Тұрғын жайдың орталық бөлігінде лаймен сыланған екі қабатты ашық ошақтар болған. Төбесі ағашпен жабылып, үстіне топырақпен күл төгілген сырғауылдар тасталған. Тұрғын жайдың батыс қабырғасында арнайы қуыс бар. Бұл да құрбандыққа мал шалатын жерге ұқсайды.

Бұйымдар

Тоқсанбайдан жиналған керамикалық коллекцияда мыңнан астам ыдыс сынықтар бар. Керамикалық ыдыстардың пішіні, гүл күлтелерімен өрнектері алуан түрлі.
Тастан жасалған бұйымдар, әсіресе найза мен жебе ұштары, бұрғы, шот балта, қырғыш секілді тағы басқа шақпақы тастар аз. Беті тегіс, бір жағы сүйірленіп, қойдың басы секілді көрінетін сопақша тас үккіш айрықша көрінеді. Қойдың басы бейнеленген діни сипаттағы мұндай заттар Еуразияның басқа жерлерінен де табылғаны белгілі.

Металл өндірісі іздері

Қоныс орнында металл өндірісінің ізі байқалады. Мұнда екі жүзді пышақтар мен күрек тәрізді пышақтар, металл біздер мен әшекейлер, соның ішінде дөңгелек сым темір шығыршықтарынан жасалған балалар білезігі осы жерде жасалған болуы керек. Мұндай білезіктер егіншілік мәдениеттің белгілері болып саналады. Металл өндірісінің орнынан түйіртпек шлактар, мыс кесектер, отбақыр сынықтары, бұрғылы құралдар секілді тағы да дайын бұйымдардың қалдықтары табылды. Металл өңделген іздері бар қабаттың дәл мезгілі – б. з. д. XVIII–XVII ғасырлар.

Аңшылық кәсіп заттары

Аңшылық кәсіптің арқасында еңбек құралдарын жасауға пайдаланылатын сүйектер молынан жиналған. Қашау, біз, ысқыш аспап, қалақ, қалып, қырғыштар осы жерден табылған сүйек бұйымдардың коллекциясын құрады. Керамика және тері илеу ісінде жылтырататын ысқыш аспап қолданылды. Үй өндірісінің бұл саласында да саз ыдыстың жоғарғы жағын тегістеп, өрнектеу үшін қалып пен қалақ қолданылды. Бұл қазба орнында қара малдың сүйектері аз. Жылқы сүйектері түрлі қабаттан шыққандықтан, олар қолда өсірілген бе, әлде жабайы ма, әзірше анықтау мүмкін болмай отыр.
Остеологиялық материалдарды зерттеу барысы қоныс тұрғындарының түйе, ақбөкен, құлан, үстірт арқары, қарақұйрық сияқты жабайы жануарлардың етін жегенін көрсетті. Сондай-ақ қасқыр, түлкі, қарсақ сүйектері табылған.
Қоныстың түрлі қабатындағы мал сүйектері бақташылық пен мал шаруашылығы және аңшылық кәсіп Үстірт тұрғындарының қола дәуіріндегі негізгі тіршілік көзі болғанын көрсетеді.
Үстірт пен оның төңірегіне жетудің қиындығы және ежелгі мәдениеті зерттелген белгілі орталықтардан алшақтығы тоқсанбайлық мәдени феноменнің өзгешелігін нақты айқындады.

Әскери қорғаныс қалдықтары

Қоныста діни-ғұрыптық міндет атқарған тағы бір орыннан ат ауыздығына ұқсайтын екі сүйек табылған. Ауыздық ат жүгенінің бір бөлшегі екендігі және қос доңғалақты арбаға жегілген аттың басын бұлтартпай бұруға арналғаны белгілі. Бұл көлік құралы қола дәуірінде соғыста және аңшылықта, сондай-ақ түрлі рәсімдерде, діни-ғұрыптық дәстүрлерде, жерлеу кезінде кең қолданылған.
Зоологтар бұл езуліктер жылқылар мен жабайы түйелердің жамбас сүйектерінен жасалған болу керек дейді. Екі сүйек те бір жүгеннің бөлшегі болуы әбден мүмкін. Бұл тамаша бұйымдардың Арал-Каспий даласынан табылуы таңғаларлық, өйткені олардың негізгі таралу ошақтары – Еділ-Дон даласы, оңтүстік Орал маңы, Елек өзенінің төңірегі. Мұндай езуліктер б. з. д. XVIII–XVI ғасырларда пайдаланылған. Бұл кезеңнің қорымдардан табылған езуліктері зерттеушілердің көпшілігінің пікірі бойынша доңғалақты кешенге жатады. Доңғалақты кешен дегенде тек сол кездегі этносаяси құрылыммен оның ерекшеліктері, олардың технологиялық жетістіктерінің деңгейі ғана емес, сондай-ақ б. з. д. II мыңжылдықтың бірінші ширегіндегі түрлі бағыттағы көшіп-қону үрдістерін тудырған және Еуразия құрлығының едәуір бөлігін қамтыған жаһандық этноәлеуметтік мәдени өзгерістерді тұспалдайды. Белгіленген құбылыстардың қақ ортасында төрт немесе қос доңғалақты арба негізінде жасалған қос атты екі доңғалақты (шарбақты) күйме арбалар болды.
Ат тартатын ежелгі дүниенің қаһарлы механикаландырылған әскери машинасы – қос атты күйме арба тоқсанбайдағы сияқты сүйек (мүйіз) езуліктер көмегімен басқару нәтижесіне жеткен. Оны екі мың жылға жуық уақыт бойы еуразиялық халықтар пайдаланып келген, ал қаралып отырған тарихи кезеңде экипаж екі мүшеден – арбакеш пен садақшыдан тұрған, оларды зерттеушілердің көпшілігі шығу тегі мен атқаратын қызметіне қарай ақсүйектер қоғамында ерекше құрметтелетіндер қатарына қосады. Күйме арба мен арбакеш – ежелгі мәтіндерде бекер мадақталмаған.
Кейбір деректерге қарағанда қола дәуіріндегі әскери арба экипажының қорғаныс сауыты, ал мергенінде күрделі садақ пен ірі шақпақтасты ұшты жебелер болған. Тоқсанбай қонысының мәдени қабатында алуан типтегі шақпақтасты жебе ұштары олжалардың керамикалық бұйымдардан кейінгі аса көрнекі санатын құрайды, фортификациялық жүйелер жиынтығында қола дәуірінде аймақ халқының анағұрлым соғыс құмарлығын дәлелдейді. Сонымен қатар өте-мөте ойлы-қырлы Үстірт жотасындағы әскери жорықтарда қос атты күйме арбалар, шамасы, тиімді болмаған.

Зерттелу хронологиясы

Тоқсанбай қонысына жүргізілген соңғы зерттеулер Үстірт жонының ежелгі халқы б. з. д. II мыңжылдықтың басында-ақ құрлықтық ауқымдағы тарихи-мәдени және әскери-саяси үрдістер аясына тартылғанын, жаңа мәдени кешендерді, шаруашылық типтерді және этникалық конгломераттарды құруға тікелей қатысы барлығын көрсетті.
Б. з. д. II мыңжылдықтың екінші жартысында Үстірт аймағының халқы тығыз шоғырланған, бұл палеометалл дәуірі мәдениетінің ошағы туралы айтуға мүмкіндік береді. Археологиялық материалдар бұл аумақтағы тарихи-мәдени үдерістер ағынының күрделілігін және жалпы ескерткіштердің өзгешелігін алдын ала анықтаған олардың мәдени-климаттық факторларға бейімделу дәрежесіне тікелей тәуелділігін дәлелдейді. Оларды зерттеу хронологиялық вакуумды толтыруға бастама болып, Үстірттің ертедегі өткенін білуде өзінің олқылығын көрсетті.
Қола дәуірінде Үстірт пен Каспий маңының шығыс шөл және шөлейт аймақтары отырықшы-егіншілік өркениетімен еуразиялық далалардың әлемдік байланыс аумағы болды.
Көші-қон мен б. з. д. ІІ мыңжылдықтағы мәдени жалғасу үрдістерін зерттеуде археологтар ашқан энеолит-қола дәуіріндегі мәдениет жаңа ошағының рөлі мен маңызын бағалау қиын.

Қоныс көріністері мен көне жәдігерлер

• 
  Тоқсанбай қонысы қазбаларының жалпы көрінісі. Ерте қола дәуірі.
• 
  Тұрғын үй қабырғалары.
• 
  Найза мен жебенің шақпақ ұштары.
• 
  Мыстан жасалған еңбек құралдары.
• 
  Сүйек бұйымдар.
• 
  Сүйектен жасалған ауыздықтар.
• 
  Тас үккіш.
• 
  Жебе түзейтін тас құрал.
• 
  Жауынгерлік тас айбалта.
• 
  Қыш ыдыстар.
• 
  Қыш ыдыс сынықтары.