Триллер
Триллер (ағылш. Thriller, фр. thrill — «сескену», «толқу») — криминал, хоррор және детектив сияқты бір-бірімен жиі ұштасып жататын көптеген тармақтарды қамтитын көркем әдебиет пен кино жанры. Триллерлер өз көрермендеріне үрей, қобалжу, таңданыс, күту және мазасыздық сияқты жоғары сезімдерді ұялату сипатымен ерекшеленеді.[1] Бұл жанр триллер фильмдер мен телесериалдарды жасауға өте қолайлы болып табылады.
Сюжет шарықтау шегіне қарай дамыған сайын, триллер әдетте өз аудиториясын үнемі шиеленісте ұстайды. Маңызды ақпаратты жасыру немесе бүркемелеу — бұл жанрдың жиі кездесетін элементі.[2] Шығармада жалған іздер (red herrings), күтпеген сюжеттік бұрылыстар (plot twists), сенімсіз баяндаушылар және клиффхэнгерлер (оқиғаны ең қызық жерінен үзу) сияқты әдеби тәсілдер кеңінен қолданылады. Триллердің сюжеті көбіне теріс кейіпкердің (антагонист) іс-әрекетіне негізделеді, оның жасаған кедергілерін протогонист немесе басты кейіпкер жеңіп шығуы тиіс.[3]
Жанрдың даму тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Жанрдың тамыры жүздеген жылдар артқа кеткенімен, ол XIX ғасырда және XX ғасырдың басында «Монте-Кристо графы» (1848) және «Отыз тоғыз қадам» (1915) сияқты романдардың жарық көруімен ерекше стиль ретінде дами бастады. XX ғасырдың ортасында триллер фильмдерінің дамуында Альфред Хичкоктың туындылары шешуші рөл атқарды.[4] XXI ғасырдағы танымал заманауи мысалдар қатарына «Айдаһар таңбасы бар қыз» (The Girl with the Dragon Tattoo), «Жоғалған қыз» (Gone Girl), «Пойыздағы қыз» (The Girl on the Train), «Терезедегі әйел» (The Woman in the Window) фильмдерін және британдық «Утопия» телесериалын жатқызуға болады.[5]
Жанрдың сипаттамасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Жазушы Владимир Набоков Корнелл университетінде оқыған дәрістерінде былай деген болатын:
«Англо-саксондық триллерде әдетте қылмыскер өз жазасын алады, ал мықты әрі үндемейтін ер адам әдетте әлсіз, көп сөйлейтін қыздың жүрегін жаулайды. Бірақта Батыс елдерінде бұл сценарийге бағынбаған туындыларға тыйым салатын ешқандай мемлекеттік заң жоқ. Сондықтан біз үнемі залым болсада романтикалық кейіпкердің жазадан сытылып кеткенін, ал жақсы, бірақ іш пыстыратын жігіттің соңында қырсық кейіпкер қыз тарапынан қабылданбай қалғанын күтіп отырамыз».[6]
Триллерлерді олар тудыратын басты сезім — шиеленісті толқу арқылы анықтауға болады. Қысқаша айтқанда, егер шығарма адамды сескендіріп, толқытса, бұл — триллер. Белгілі антологияның кіріспесінде жазушы Джеймс Паттерсон (James Patterson) 2006 жылдың маусымында былай деп жазған:
«...Триллерлер өте бай әдеби таңдау ұсынады. Олардың барлық түрі бар: заңгерлік триллер, тыңшылық триллер, атыс-шабыс триллері, медициналық триллер, полициялық триллер, романтикалық триллер, тарихи триллер, саяси триллер, діни триллер, жоғары технологиялық триллер, әскери триллер. Бұл тізім жалғаса береді және үнемі жаңа нұсқалары ойлап табылуда. Іс жүзінде, бұл кеңеюге деген ашықтық — жанрдың ең тұрақты сипаттамаларының бірі. Бірақ триллерлердің барлық алуан түрлілігіне ортақ негіз беретін нәрсе — олар тудыратын эмоциялардың қарқындылығы, әсіресе қауіпті сезіну мен серпіліс, толқу мен тыныстың тарылуы. Мұның бәрі ең маңызды сезім — толқуды тудыру үшін жасалған. Анықтама бойынша, егер триллер адамды сескендіріп, толқытпаса, ол өз міндетін орындай алмағаны».[7][8]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Rubin Martin Thrillers — Cambridge University Press, 1999. — P. 4-15. — ISBN 978-0-521-58839-3.
- ↑ Palmer Jerry Thrillers: The Historical Development of a Genre — Edward Arnold, 1979. — ISBN 978-0-7131-6204-2.
- ↑ Cawelti John G. Adventure, Mystery, and Romance: Formula Stories as Art and Popular Culture — University of Chicago Press, 1976. — P. 110-125. — ISBN 978-0-226-09867-8.
- ↑ Truffaut François Hitchcock/Truffaut — Simon & Schuster, 1985. — ISBN 978-0-671-60429-5.
- ↑ Knight Stephen Crime Fiction since 1800: Detection, Death, Diversity — Palgrave Macmillan, 2010. — ISBN 978-0-230-22802-3.
- ↑ Nabokov Vladimir Lectures on Russian Literature — Harcourt Brace Jovanovich, 1981. — P. 150-165. — ISBN 978-0-15-649591-2.
- ↑ Patterson James Thriller: Stories to Keep You Up All Night — MIRA Books, 2006. — P. 1-5. — ISBN 978-0-7783-2299-3.
- ↑ Scaggs John Crime Fiction (The New Critical Idiom) — Routledge, 2005. — ISBN 978-0-415-31825-9.