Түркия

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Түркия Республикасы
түр. Türkiye Cumhuriyeti
Flag of Turkey.svg Coat of Arms of Turkey.svg
Байрақ Елтаңба
Ұран: «Yurtta Barış, Dünyada Barış
(қаз.
«Жұртта бейбіт, Дүниеде бейбіт»
Әнұран: «İstiklâl Marşı»
Turkey (orthographic projection).svg
Түркия орналасқан жер

Turkey relief location map.jpg
Тәуелсіздік күні 1923 жылы, 29 қазан
Мемлекеттік құрылымы
Ресми тілі Түрікше
Елорда Анкара
Ірі қалалары Ыстамбұл, Анкара, Измир
Бурса, Адана Анталия
Үкімет түрі Парламенттік республикасы
Президенті
Премьер-министрі
Режеп Ердоған
Ахмет Дәуітоғлы[1].
Мемлекеттік діні Зайырлы мемлекет (Ислам)
Географиясы
Жер аумағы
• Барлығы
• % су беті
Әлем бойынша 37-ші-орын
783,562 км²
1.3
Жұрты
• Сарап (2017)
Тығыздығы

80.810.525 адам (17-ші)
97 адам/км²
Экономикасы
ЖІӨ (АҚТ)
  • Қорытынды (2008)
  • Жан басына шаққанда

960,500 млрд[2] $ (16-шы)
12 300[2] $ (14 - ші)
АДИ (2011) 0.699[3] (жоғары) (92)
Этнохороним Түрік
Түріктер
Валютасы Түрік лирасы
Қосымша мәліметтер
Әуе компаниясы Turkish Airlines
Интернет үйшігі .tr
ISO коды TR
ХОК коды TUR
Телефон коды +90
Уақыт белдеулері +2, жазда UTC+3
  1. Сондай-ақ, табылған: Дәуітоғлы
  2. a b ОББ (2010)
  3. Human Development Report 2011 (PDF). Тексерілді, 2 қараша 2011.

Координаттар: 39°03′00″ с. е. 34°57′00″ ш. б. / 39.05000° с. е. 34.95000° ш. б. / 39.05000; 34.95000 (G) (O) (Я)

Түркия, Түркия Республикасы (түр. Türkiye, Türkiye Cumhuriyeti) — Азия мен Еуропа құрлықтарында орналасқан мемлекет. Жер көлемі жағынан 37-шы орын алады (783,562 км²). Жұрт саны - 80.810.525 адам. Тәуелсіздігін 1923-жылы алған. Осман империясының ыдырауының нәтижесінде пайда болды. Кіші Азия түбегінде орналасқан, оны Қара, Жерорта, Эгей мен Мәрмәр теңіздері жан-жақтан қоршайды. Шығысында Грузия, Әзірбайжан, Иранмен және Армениямен, батысында Болгариямен, Грекиямен, оңтүстігінде Ирак және Сириямен шекаралас.

Географиясы

Түркия ғарыштан көрінісі
Тавр таулары

Жағрафиялық орны, табиғат жағдайы. Түркия дүниенің екі бөлігінде орналасқан мемлекет. Жерінің 97 % -ы Азияда, ал 3 %-ы Еуропада жатыр. Батысы мен шығысы 1600 км-ге, солтүстігі мен оңтүстігі 550 км-ге созылған. Жағалауын солтүстігінде Қара теңіз, батысында Эгей теңізі, оңтүстігінде Жерорта теңізі сулары шайып жатыр. Жағрафиялық орнының ерекшелігі Еуропа мен Азия құрлықтарытың тоғысқан жерінде орналасқандығы. Босфор бұғазы үстінде салынған көпір Азия мен Еуропа құрлықтын жалғастырып тұр. Көпір 1973 жылы қазан айының 30-да Түрік Республикасының 50 жылдық құрметіне ашылған. Ұзындығы 1074 м, биіктігі 64 м. Оның құрылысында түріктермен қатар ағылшындар, немістер, жапондықтар еңбек етті. Қазір бұл көпір жаңа Түркияның нышаны сияқты.

Босфор, Дарданелл бұғаздары мен Мәрмәр теңізі халықаралық маңызы бар су жолдары. Босфор, Дарданелл бұғаздары тек Азия мен Еуропа арасындағы шекара емес, сонымен қатар Қара теңізді Дүниежүзілік мұхитпен жалғастырып жатқан су жолы жүйесі. Түркияның «Анадолы» деп аталатын бөлігі Кіші Азия түбегінде, қалған бөлігі Еуропаның Балқан түбегінде орналасқан. Боспор бұғазының жарлауытты жағалауларында Түркияның үлкен ірі портты қаласы Ыстамбұл орналасқан.

Түркияның құрлықтағы шекарасының ұзындығы 618 км, шығысында Армения, Грузия,Әзірбайжан, Иранмен оңтүстігінде Ирак, Сириямен, батысында Грекия, Болгариямен, солтүстігінде Қара теңіз арқылы Румыния, Украина, Ресей Федерациясымен шектеседі.

Жер бедері

Түркияның Еуропадағы Шығыс Фракия немесе Румеслей деп аталатын бөлігі биіктігі 1000 м-дей үстіртті төбелі болып келеді. Азия бөлігін ( Кіші азия немесе Анадолы ) түгелдей Кіші азия таулы қыраты алып жатыр. Елде ойпатты жерлер аз, тек теңіз жағалаулары мен өзен атырауларында онша үлкен емес жерлерді қамтиды. Қара теңіз жағалауына қатарласа ұзындығы 1000 км-ге созылған Понти таулары алып жатыр. Понти тауларының орташа биіктігі 2500 м., шығысындағы Качкар тауының биіктігі 3931 м. жартасты болып келетін альпілік шатқал тармақтарын асып өтетін тау аңғарларының болмауы елді мекендердің қарым-қатынасын қиындатады.

Түркияның оңтүстігінде Жерорта теңізі жағалауында Тавр күрделі тау жотасы орналасқан. Тавр таулары Батыс, Орталық және Шығыс Тавр жоталары болып бөлінеді.

Батыс Тавр таулары. Анталья бұғазы мен ойпатын доға тәрізді қоршап жатыр. Ең биік жері Бедағ ( 3086 м.) тауы. Тау жоталары арасында тұщы көлдерден Бейшехир, Эгридир, Сугла, ал тұзды көлдерден Аджиғөл, Ақшекер бар.

Орталық Тавр тау жоталары Батыс Тавр тауларына қарағанда жер бедері альпілік және биік болып келеді. Көптеген тау жоталарының биіктігі 3000 м-ден биік батысында Жерорта теңізіне жарасты болып құлай енеді. Мерсин тауының оңтүстігінде Адана аллювиальды ойпаты орналасқан.

Шығыс Тавр. Тау жоталары Мұрат өзені мен Ван көлінен Шығыс шекараға дейінгі аралықта жатыр. Осы аралықта Джило тау торабының биіктігі 4168 м. Тау жоталары Фыратт және Джиле өзендерінің аңғарымен тілімделген. Шығыс Таврдан оңтүстікке қарай кең алқапты Диярбақыр қазаншұңқыры алып жатыр. Шығыс Анадолының табиғаты әсем, теңіз деңгейінен 1720 м биіктікте Ван көлі орналасқан.

Елдің солтүстік шығысында Армения Республикасымен шекаралас ауданда Түркия Республикасының ең биік шыңы Үлкен Ағры тауы орналасқан. Ол сөнген жанартау, оның биіктігі 5165 м. Үлкен Ағры тауының қасында тағы бір сөнген жанартау Кіші Арғы ( 3925 м.) орналасқан. Түркия аумағының көп жер бөлігі сейсмикалық аймаққа жатады. Эгей теңізі аумағы мен елдің шығысында жер сілкінулер жиі болып тұрады.

Пайдалы қазбалары

Түркия жерінде 100-ден астам түрлі пайдалы қазбалар кездеседі. Олар: хром, мұнай, тас көмір және т.б. Елде темір, қорғасын, мырыш,сынап кендері көп. Тұз көлінде көп тұз өндіріледі.

Климаты

Түркия — Континентік климат белдеуінде орналасқан тау елі. Ел орталығында климат шұғыл-континенттік. Қыста суық болады, ал жазда ыстық. Тек қана теңіз жағалауында климат Субтропикалық болады. Жерорта мен Эгей теңіздерінде ауа райы өте ыстық болады. Осы аумақты Жерортатеңіздік климат белдеуі алып жатыр. Жаздын орташа температурасы + 29-31 С° құрайды. Қыста жауын-шашын көп жауады. Ауа температурасы +15 С°. Ашық күн болмайды. Ауасы салқын болуы мүмкін. Қар өте сирек жауады. Жерорта теңізі жағалауында орташа температура +18 С°. Эгей теңізінде ауа-райы салқын тек қана қыс айларында болады. Жазда өте ыстық. Орташа Ылғалдылық 60% құрайды. Қара теңізде климат қоныржай-теңіздік. Мұнда көп жауын-шашын болады. Жазда ашық күн көп болады, ал қыста жиі-жиі жауын-шашын жауады. Оңтүстiк-шығысты Тропикалық климат белдеуі алып жатыр. Мұнда жауын-шашын өте аз жауады және жыл бойы ыстық болады.

Ішкі сулары

Түркияның жер бедерінің әр түрлі болуына байланысты ішкі сулары да әркелкі таралған.

Республика аумағында ішкі сулар бірнеше түрге бөлінеді. Олар: өзендер, көлдер, жер асты суы, мұздықтар және бөгендер мен каналдар.

Өзендері

Түркия аумағында ірілі-ұсақты көп өзен бар. Олардың ішінде бір ғана өзеннің (Қызылырмақұзындығы 1000 км-ден асады. Басқа өзендер: Ефрат, Сакария, Мұрат, Қарасу, Тигр).

Республиканың барлық өзендері Қара теңізге және Эгей теңізінге құяды.

Көл мен бөгендері

Түркияда көлдер және бөгеттердiң жиыны орналасқан. Елдiң 11% аумағын Көл және батпақтар алып жатыр. Бұл көлдердiң көпшiлiгi Мәрмәр және Жерорта теңiздері, Орталық және Шығыс Анадолы өлкелерінде жайғасқан. Ірі көлдері Ван(ұзындығы 119км,аумағы 3755 кв. км), Тұз(80км, 1665 кв. км), Эгридир(50км, 482 кв. км), Бейшехир(45км,650 кв. км) және т. б.

Өсімдіктері мен жануарлары

Түркияда өсімдіктердің 6 700 түрлері бар. Үштен екі түрлері тек қана осы жерде өседі. Қара теңіз жағасында қалың орман өсіп тұр. Осы жерде Армян емені, сәнді үйеңкі және шамшат өседі. Жерорта теңіз жағасында бұта көп және жерортатеңіздік қарағайлар өседі. Ал грек жанғағы, бадам және емен сирек кездеседі. Эгей теңізі жағалауында мәңгі жасыл ағаштар өсіп тұр. Орталығында құрғақшылыққа төзімді бұталар мен ағаштар бар.

Елде жануарлардың көп түрлері бар. Тау ормандарында марал, кербұғы, елік, жабайы шошқа, қабылан мен аюлар кездеседі. Далада бауырымен жорғалаушылар тіршілік етеді.

Тарихы

Аңызға айналған Троя қабырғалар

XI ғасырдың соңында Кіші Азия түбегіне Орта Азиядан оғыз тайпаларынан бөлінген көшпенді селжүк тайпалары кірді. Сол кездегі ірі, қуатты Византия империясы да оларға тойтарыс бере алмады. 1071 жылы Манцикерт (түрікше Маназкерт) маңындағы шайқаста селжүктер византиялықтарды күйретті. Нәтижесінде селжүктер олардың Кіші Азиядағы, Сирия мен Палестинадағы иеліктерін тартып алды.

Бірақ та Ирак, Иран, Сирия, Палестина, Кіші Азияны қамтыған Селжұқ империясы біраздан кейін бірнеше бөлікке бөлінді. Оның Кіші Азиядаға бөлігі өзін Конья сұлтандығы деп жариялады, оның астанасы Конья (бұрынғы Иконий) қаласында болды. Крестшілердің жорықтарына, Кіші Азия мен Қиыр Шығыстың корольдіктеріне (Антиохия, Кіші Әрменстан, т.б.) тойтарыс бере алған Конья сұлтандығын 1318 жылда Хулагу хандығы құлатты.

Соған дейін, XII ғасырдың басында, Шыңғысханның және оның ұрпақтарының шабуылдардан құтылып, Хорасаннан Сүлеймен ханның басшылығымен оғыздар Арменияға, одан кейін, оның баласы Ертоғырыл ханның кезінде Кіші Азияға көшіп кетті де, Кония сұлтаны Ала-эд-дин Византиямен соғыста көмектесті, сондықтан ол оғыздарға Ангора(Анкара) мен Брусса (Бурса) қалаларының арасындағы жерлерді берді.

Ертоғырылдың баласы Осман бей Византиямен күресте оның Кіші Азиядағы көптеген жерлерін тартып алды. Содан кейін, 1299 жылы Осман Кония сұлтандығынан тәуелсіздігін жариялап, Осман мемлекетін құрды.

Босфор бұғазы үстінде салынған көпір Азия мен Еуропа материктерін жалғастырып тұр. Көпір 1973 жылы қазан айының 30-да Түрік Республикасының 50 жылдық құрметіне ашылған. Ұзындығы 1074 м, биіктігі 64 м. Оның құрылысында түріктермен қатар ағылшындар, немістер, жапондықтар еңбек етті. Қазір бұл көпір жаңа Түркияның символы сияқты. Босфор бұғазының жарлауытты жағалауларында Түркияның үлкен ірі портты қаласы Ыстамбұл орналасқан. Ертеде Ыстамбұл Шығыс Рим империясының (Византияның) елордасы болған. Қала ол кезде Константинополь деп аталатын, 1453 жылы қаланы түріктер басып алып, жаңадан Ыстамбұл деп атаған. Генерал Мұстафа Кемал Ататүріктің басқаруымен түрік халқының ұлт – азаттық көтерілісі нәтижесінде ( 1918 – 1923 ж.) 1923 жылы қазанның 29-да Түркия Республикасы құрылып, Түркия Республикасының тұңғыш президенті болып Мұстафа Кемал Ататүрік сайланды.

Түркияның әкімшілік бөлінуі

Аудандар:

Ірі қалалар

Орыны Қала 1990 2000 2007 2008 2009 Провинция
1 Ыстамбұл 6 629 431 8 803 468 10 861 463 10 878 360 10 895 257 Ыстамбұл (ил)
2 Анкара 2 583 963 3 203 362 3 842 737 3 894 182 3 945 627 Анкара (ил)
3 Измир 1 758 780 2 232 265 2 644 531 2 672 126 2 699 721 Измир (ил)
4 Бурса 834 576 1 194 687 1 537 040 1 589 530 1 642 020 Бурса (ил)
5 Адана 916 150 1 130 710 1 506 272 1 517 787 1 529 302 Адана (ил)
6 Газиантеп 603 434 853 513 1 192 023 1 235 815 1 279 607 Газиантеп (ил)
7 Конья 513 346 742 690 973 791 980 973 988 155 Конья (ил)
8 Анталья 378 208 603 190 877 945 911 497 945 049 Анталья (ил)
9 Кайсери 425 776 536 392 775 594 781 119 786 644 Кайсери (ил)
10 Мерсин 481 459 633 691 692 300 696 518 700 736 Мерсин (ил)
11 Эскишехир 413 082 482 793 581 408 599 796 618 184 Эскишехир (ил)
12 Диярбакыр 373 810 545 963 613 332 613 821 614 310 Диярбакыр (ил)
13 Денизли 237 918 357 557 465 947 479 381 492 815 Денизли (ил)
14 Шанлыурфа 276 528 385 588 472 238 468 993 465 748 Шанлыурфа (ил)
15 Самсун 322 982 388 509 459 781 461 640 463 499 Самсун (ил)
16 Эсеньюрт 70 280 148 981 335 316 373 017 410 718 Стамбул (ил)
17 Малатья 270 412 381 081 419 212 411 181 403 150 Малатья (ил)
18 Адапазары 272 039 283 752 382 226 390 624 399 022 Сакарья (ил)
19 Кахраманмараш 228 129 326 198 380 805 385 672 390 539 Кахраманмараш (ил)
20 Эрзерум 242 391 361 235 361 160 359 752 358 344 Эрзурум (ил)
21 Ван 155 623 284 464 331 986 342 139 352 292 Ван (ил)
22 Элязыг 204 603 266 495 319 381 312 584 305 787 Элязыг (ил)
23 Батман 147 347 246 678 293 024 298 342 303 660 Батман (ил)
24 Султанбейли 82 298 175 700 272 758 282 026 291 294 Стамбул (ил)
25 Измит 190 741 195 699 285 470 287 970 290 470 Коджаэли (ил)
26 Сивас 223 115 251 776 294 402 288 693 282 984 Сивас (ил)
27 Гебзе 159 116 253 487 270 614 274 271 277 928 Коджаэли (ил)
28 Маниса 158 928 214 949 281 890 278 967 276 044 Маниса (ил)
29 Балыкесир 170 589 215 436 241 404 247 072 252 740 Балыкесир (ил)
30 Санджактепе 46 013 144 351 223 755 227 602 231 449 Стамбул (ил)
31 Тарсус 187 508 216 382 229 921 228 471 227 021 Мерсин (ил)
32 Трабзон 161 886 214 949 230 693 220 860 211 027 Трабзон (ил)
33 Чорум 116 810 161 321 202 322 206 572 210 822 Чорум (ил)
34 Чорлу 74 681 141 525 190 792 200 577 210 362 Текирдаг (ил)
35 Каяпынар 10 958 68 150 166 905 185 626 204 347 Диярбакыр (ил)
36 Османие 122 307 173 977 180 477 189 112 197 747 Османие (ил)
37 Адыяман 100 045 178 538 191 627 193 250 194 873 Адыяман (ил)
38 Кютахья 130 944 166 665 212 934 202 118 191 302 Кютахья (ил)
39 Кырыккале 185 431 205 078 193 526 192 341 191 156 Кырыккале (ил)
40 Антакья 123 871 144 910 186 243 188 310 190 377 Хатай
41 Бейликдюзю 15 202 97 985 186 789 185 633 184 477 Стамбул (ил)
42 Бююкчекмедже 54 475 97 615 144 666 163 140 181 614 Стамбул (ил)
43 Искендерун 154 807 159 149 177 294 176 374 175 454 Хатай
44 Айдын 107 011 143 267 168 216 171 242 174 268 Айдын (ил)
45 Ұшак 105 270 137 001 172 709 173 053 173 397 Ушак (ил)
46 Арнавуткёй 42 749 98 930 141 143 156 333 171 523 Стамбул (ил)
47 Ақсарай 90 698 129 949 153 570 161 323 169 076 Аксарай (ил)
48 Испарта 112 117 148 496 184 735 175 815 166 895 Испарта (ил)
49 Афьон 95 643 128 516 159 967 163 207 166 447 Афьонкарахисар (ил)
50 Инегёль 73 258 119 710 154 698 158 575 162 452 Бурса (ил)

Туризм

Түркияда туристік сервис өте жақсы дамыған. Елде көп теңіздік курорттар мен көз тартарлық орындар бар. Ең әйгілі орындар. Олар:

  • Ыстамбұл — (түр. Istanbul) - Ислам мен Византиялық мәдениет мұралары
  • Каппадокия — (түр. Kappadokya) -Түркияның ең ғажап жер. Каппадокия бұл табиғи мұраларға бай өлке.
  • Эгей теңізі — (түр. Ege denizi) - Антикалық мұралары және қираған көнегрекиялықтар мен римдық көне қалалар.
  • Жерорта теңізі — (түр. Ak deniz) - Теңіздіқ курорттар Түркияның оңтүстік жағасы.

және т.б

Суреттер

Қызықты мәліметтер

  • Түркияның бастамасымен ЮНЕСКО Әлем Мәдени мұрасы тізіміне 1982 жылдан бері Ыстамбұлдың тарихи жерлері, Сафранболу қаласы, Хаттушаш Хэт астанасы, Немрут тауы, Ксантос Летон, Дивриги Ұлы мешіті мен емханасы, Троя ежелгі қаласы, Памуккале Хиераполис, Гөреме Ұлттық саябағы мен Каппадокия алынған болатын.[1]
  1. Қайнар көз

Ыстамбұл - бұл екі құрлықтың, Еуропа мен Азияның арасында орналасқан жалғыз қала. Мыңдаған жылдар бойы Ыстамбұл тарихтағы үш империяның астанасы болды. Олар: Рим, Византия және Осман империялары. Көптеген археологтар мен інжілшілтер Нұх пайғамбардың кемесi Шығыс Түркиядағы Арарат тауында қалған деп есептейді. Әлемдегі барлық орман жаңғағының 70%-ын Түркия өндіреді. Хазіреті Мария өмірінің соңғы жылдарын Түркияда өткізді.[1]

  1. Қайнар көз