Түрікмен әдебиеті

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Түрікмен әдебиеті[1] Абай Құнанбаевтың шығармашылығы тек қана қазақ әдебиетінде емес, жалпы Орта Азия әдебиетінің тарихы мен теориясында ерекше орын алады. Қазақ жазба әдебиеті мен тілінің негізін салушы, демократ және қазақ ақындық поэзиясының ірі реформаторы Абай Шығыс ойшылдарының бірі ретінде белгілі. Шоқан Уәлиханов сияқты, ол орыс әдебиетіне және мәдениетіне жол ашқан қазақ халқының ұлы ұлдарының бірі.

Жаңа бағыт[өңдеу]

Өз заманының алғы шебінде болған Құнанбаев қазақтың ақындық әдебиетіне жаңа бағыт берді, поэзияға оннан астам жаңа түр енгізді. Абайдың ақын және ағартушы ретіндегі сіңірген еңбегі мен қосқан үлесі жөнінде қазақ және өзге ұлт ғалымдары аз кітап жазған жоқ. Шығыстың ұлы ойшыл-ақындары Низами, Хафиз, Сағди, Жами, Науаи, Физулидін поэтикалық өнерінің прогрессивті дәстүрін игере отырып, ол Н. Г. Чернышевский, Александр Сергеевич Пушкин, В. Г. Белинский, И. А. Крылов, М. Ю. Лермонтов шығармаларын түпнұсқасынан оқиды. Екі мәдениеттен - Шығыс және Батыс мәдениеттерінен сусындаған Абай өлеңінің силлабо-тоникалық құрылысын өзгерте отырып, қазақ поэзиясының ұлттық түрін байытты.

Ұқсас әдебиет[өңдеу]

Түрікмен қазақ халқының ежелгі туыстары. Түрікмен мен қазақ халықтарының тілі, мәдениеті, тарихы, тұрмыс-салты бір-біріне көп ұқсас. Сондықтан да түрікмендер Абайдың, Жамбыл мен М. Әуезовтің шығармаларын түпнұсқасынан оқи алады. Б. Кербабаев, М. Әуезов, А. Кекілов, Ғ. Мүсірепов, Б. Сейтақов, С. Мұқанов іргесін қалаған түрікмен мен қазақ жазушыларының бауырластық байланысы ілгері дамып, кең қанат жайып келеді. Абай Құнанбаевтың, Жамбылдың, Мұхтар Әуезовтың шығармаларының түрікмен тіліне аударылуы, Б. Кербабаев, Р. Эсеновтағы басқа түрікмен жазушыларының шығармаларының қазақ тіліне аударылуы осының айғағы. Абай шығармалары түрікмен тіліне 50-ші жылдардан аударыла бастады.

Түрікмен оқырмандары[өңдеу]

Ақынның қайтыс болғанына 50 жыл толуына орай түрікмен ақындары оның өлеңдерін аударды, ал ғалымдар мен сыншылар Абайдың шығармашылық жолы мен поэзиясының түр ерекшеліктері жөніңде зерттеу мақалалар жазды. Абайдың өлеңдерін ақындар М. Сеидов, К. Эзизов, С. Ураев, А. Баймурадов, А. Ораз тағанов түрікмен тіліне аударды. Ұлы ақынның туғанына 125 жыл толу тойы қарсаңында Б. Кербабаев, Б. Сейтақов, А. Алымкулов, Н. Гуллаев, А. Белмурадов, Н. Эсенмурадов тағы басқа Абай өлеңдеріне жан-жақты талдау жасайтын мақалалар жазды. Жиырмасыншы ғасырдың басында түрікмен поэзиясында шарлар алға шықты. Шахир да суырып салма ақын, олар елеңді алдын-ала дайындықсыз-ақ құрай алады. Ондай шахарлар қатарына ұлы Абайдың дәстүрін жалғастырған Кер-молла, Байрам-шахир, Молла-мұрт, Дурды-Клыч, Ата Салих жатады. Абай поэзиясына тән суырып салмалық ерекшелік осы түрікмен ақыңдарының поэзиясында кездеседі. Бұл жөнінде түрікменнің әдебиетшісі А. Баймурадов өзінің «Поэзиямыздағы Абай дәстүрінің жалғасуы» («Әдебиет ве сунгат», 1974) атты мақаласында кең көлемде сөз еткен. Абайдың өлеңдерімен қатар ғақлиялары, «Ескендір», «Масғұт», «Әзімнің әңгімесі» атты дастандары түрікмен оқырмандарына жақсы белгілі.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9