Тұрақұл би
| Тұрақұл би | |||
| Лауазымы | |||
|---|---|---|---|
| |||
| 1710/1711 — 1711 | |||
| Ізашары | Абдулла би | ||
| Ізбасары | Жаушан | ||
| Өмірбаяны | |||
| Дүниеге келуі | 1670 Бұхара, Бұхара хандығы | ||
| Қайтыс болуы | 1711 Бұхара, Бұхара хандығы | ||
өңдеу  | |||
Тұрақұл би (өзб. Turaqulibiy; 1670, Бұхара – 1711, Бұхара, Бұхара хандығы) — мемлекет және әскери қайраткері, инақ,[a] Бұхара хандығының жоғарғы құшбегі (1710/1711–1711).
Шығу тегі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Жаушан шығу тегі жағынан жоңғар-қалмақтарынан шыққан, Бұхарада дүниеге келген.
Саяси және әскери қызметі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Аштархан әулетінен шыққан Бұхара ханы II Ұбайдулла ханның (1702–1711) билігі тұсында жоғарғы құшбегі Тұрақұл би үлкен ықпалға ие болды.
II Ұбайдулла хан жоғарғы құшбегі лауазымын ұлы инаққа беріп, Тұрақұл бидің тұлғасында екі қызметті біріктірді. Шамасы, сол кезде алғаш рет құшбегі лауазымы мен атағына арабтың «кулл» — «барлығы» деген сөзі қосылған (құшбегийи кулл — барлығының құшбегісі, яғни барлығы бағынышты болатын құшбегі). Көп ұзамай, ханның қалауымен аталған тұлғаның маңызын арттыру үшін «кулл» сөзін соңынан алдына ауыстырып, «кулли құшбегі» деп атай бастады. Бұл лауазым атауы Бұхара әмірлігіндегі өзбектердің маңғыт әулеті билік еткен тұста да сақталып қалды.[1]
II Ұбайдулла хан тұсында Тұрақұл би Бұхара сарайында қалмақтардың ықпалының артуына жағдай жасады, бұл мемлекет ішіндегі аласапыран мен өзара қырқыстың күшеюіне алып келді.
Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари оған мынадай сипаттама берген:
 |
«Ол сарайдағы жас қызметшілердің қатарынан еді, бойында титтей де ақыл мен парасат болмағандықтан, үнемі әртүрлі сайқымазақтар мен әзілкештерді жанына жинайтын. Ол бос сөйлейтін пасық адамдармен, төмен деңгейлі өлеңшілермен, апиыншылармен және мылжыңдармен араласатын, мемлекетті басқару ісінен мүлдем хабары жоқ еді».[2] |  |
Ал басқа бір тұста ол мүлдем қарама-қайшы пікір білдіреді:
|
«Тұрақұл би құшбегінің жақсы адами қасиеттеріне оның қарапайымдылығы мен ғалымдарға және талантты адамдарға деген үлкен құрметін жатқызуға болады. Ол олар үшін лайықтының бәрін жасады».[3] | |
Сондай-ақ, Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари Тұрақұл бидің дәрменсіздігін сипаттай отырып, бұл қасиетін II Ұбайдулла ханның өліміне себеп болған жағдайлардың бірі ретінде байланыстырады және ханның қазасын мемлекеттің күйреуімен теңестіреді.
Қазасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Тұрақұл би Бұхарадағы қастандықтың салдарынан өлтірілді. Одан кейін Бұхараның жоғарғы құшбегісі лауазымына Жаушан тағайындалды.
Әдебиет
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Мир Мухаммед Амин-и Бухари. Убайдалла-наме. Ташкент. АН УзССР. 1957
- Абдуррахман-и Тали'. История Абулфейз-хана. Ташкент. Изд. АН УзССР. 1959
- Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948
Ескертпелер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Аштарханилер тұсында инақ хан мөрінің сақтаушысы қызметін атқарды.
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях их носителей их в средневековой Бухаре // Советское востоковедение, Том V. М.-Л. 1948. Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 қыркүйек 2018. Тексерілді, 16 қыркүйек 2018.
- ↑ Мир Мухаммед Амин-и Бухари. Убайдалла-наме. Ташкент. АН УзССР. 1957, с.238–239
- ↑ О ВОЗВЫШЕНИИ ЗНАМЕНИ СЧАСТЬЯ ТУРАКУЛИ КУШБЕГИ ИНАКА, О ДОСТИЖЕНИИ ИМ ПОЛНОГО БЛАГОПОЛУЧИЯ И ОБ ОЦЕНКЕ ЕГО ЗАСЛУГ О ПОВЫШЕНИИ ЕГО В ДОЛЖНОСТЬ ВЕРХОВНОГО КУШБЕГИ ПО ВОЛЕ АБСОЛЮТНОГО ГОСУДАРЯ В ЭТИХ СТРАНАХ МИРА. Мир Мухаммед Амин-и Бухари. Убайдалла-наме. Ташкент. АН УзССР. 1957., с.238-239. Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 қазан 2018. Тексерілді, 16 қыркүйек 2018.