Улан-Удэ

Ұлан-Удэ
	Қала
	Ұлан-Удэ
	орыс. Улан-Удэ; бур. Улаан-Үдэ
Ту	Елтаңбасы
Әкімшілігі
Ел	Ресей
Федерация субъектiсі	Бурятия Республикасы
Ішкі бөлінісі	2 әкімшілік аудан: ; Теміржол, Совет
Әкімшілік басшысы	Игорь Шутенков
Тарихы мен географиясы
Координаттары	51°50′ с. е. 107°36′ ш. б. / 51.833° с. е. 107.600° ш. б. (G) (O) (Я)Координаттар: 51°50′ с. е. 107°36′ ш. б. / 51.833° с. е. 107.600° ш. б. (G) (O) (Я)
Құрылған уақыты	1666
Бұрынғы атаулары	Верхнеудинск (1956 жылға дейін)
Қала статусы	1775
Жер аумағы	347,6 км²
Орталығының биiктігі	шамамен 600 м
Климаты	континенттік
Тұрғындары
Тұрғыны	▲ 450 848 адам (2024)
Тығыздығы	шамамен 1297 адам/км²
Ұлттық құрамы	орыстар, буряттар, татарлар, украиндар және т.б.
Конфессиялар	Православие, Буддизм, Шаманизм
Этнохороним	улан-үделік
Ресми тілі	орыс
Сандық идентификаторлары
Телефон коды	+7 +7 3012
Пошта индексі	670000–670999
Басқалары
Ерекшелігі	Лениннің ең үлкен бас мүсіні, Транссібір темір жолы бойындағы маңызды қала
	ulan-ude-eg.ru (орыс.)
	Ұлан-Удэ Ұлан-Удэ
	Ұлан-Удэ шекарасы
	Ортаққордағы санаты: Ұлан-Удэ

Улан-Удэ (орыс. Улан-Удэ, бур.Улаан Үдэ) — Ресейдің Бурятия Республикасының астанасы әрі ең ірі қаласы. Қала Селенга мен Уда өзендерінің қосылған жерінде, Байкал көлінен шамамен 100 шақырым оңтүстік-шығыста орналасқан. Халық саны — 450 848 адам (2024 жылғы есеп бойынша)^[2].

Улан-Удэ Транссібір темір жолы бойында орналасқан ірі көлік және мәдени орталық болып табылады. Қалада Лениннің бас мүсіні — әлемдегі ең үлкен Лениннің басы орналасқан.

Атауы

Улан-Уде алғашында Уда өзенінің бойында орналасуына байланысты Удинское (Удинское, ru) деп аталған. Қала 1666 жылы шағын бекініс ретінде құрылған.^[3] 1735 жылдан бастап елді мекен Удинск (Удинск, ru) деп аталып, 1775 жылы осы атаумен қала мәртебесін алған.

1783 жылы, сол жылы қала мәртебесін алған Нижнеудинск (Төменгі Удинск) қаласымен шатастырмау үшін, атауы Верхнеудинск (Верхнеудинск, ru; Жоғарғы Удинск) деп өзгертілді.

"Жоғарғы" және "Төменгі" атаулары екі қаланың өзара географиялық орналасуын білдіреді, яғни өзен бойындағы нақты биіктігіне емес. Верхнеудинск өзеннің сағасында орналасса, Нижнеудинск өзеннің ортаңғы ағысында орналасқан.

Қазіргі атау — Улан-Уде — қалаға 1934 жылдың 27 шілдесінде берілген. Бұл атау бурят тілінде "Қызыл Уда" дегенді білдіреді және Кеңестік Коммунистік партия идеологиясын көрсетеді.

Тарих

Қала 1666 жылы Верхнеудинск атауымен негізі қаланды. 1934 жылы Бурят-Монғол АССР-інің астанасы болды. 1935 жылы қала атауы Улан-Удэ болып өзгертілді. «Улан-Удэ» бурят тілінен аударғанда — «Қызыл Уда» дегенді білдіреді.

География

Улан-Удэ қаласы Мәскеуден 5640 км шығыста және Байкал көлінен 100 шақырым оңтүстік-шығыста орналасқан. Қала теңіз деңгейінен 600 метр биіктікте, Хамар-Дабан мен Улан-Бургас жоталарының етегінде, Селенга өзені мен оның саласы Уда өзенінің қосылар тұсында орналасқан. Уда өзені қаланы екіге бөледі.^[4]

Гидрография

Улан-Удэ арқылы екі өзен – Селенга мен Уда ағып өтеді. Селенга Байкалға құятын ең үлкен өзен болып табылады, ол көл алабына түсетін сулардың 50%-ын қамтамасыз етеді. Селенга жылына шамамен 30³ км су жеткізеді, бұл көл суының жаңаруына және санитарлық жағдайына үлкен әсер етеді. Селенга – омуль, сібір бекіресі, сібір таймені, талма балығы және аққайран сияқты бағалы балық түрлерінің мекені.

Уда – Селенга өзенінің оң жақ саласы. Оның ұзындығы – 567 шақырым.

Демография

2021 жылғы санақ бойынша Улан-Үде қаласында 437 565 адам тұрған;^[5] бұл көрсеткіш 2010 жылғы санақта тіркелген 404 426 адаммен салыстырғанда өскен. Халық саны бойынша қала Шығыс Сібірдегі үшінші ірі қала болып табылады. Ол Ресей қалалары арасында 45-орында тұр. Қалалық агломерацияда шамамен 600 000 адам тұрады.

2021 жылғы этникалық құрамы:^[6]

Орыстар – 61,4%
Буряттар – 35,1%
Басқалар – 3,5%

Қала — Ресейдегі буддизмнің, соның ішінде тибет буддизмінің орталығы. Қала маңында, шамамен 23 шақырым, Иволгин дацаны орналасқан.

Экономика

Қала — Бурятияның экономикалық орталығы. Машина жасау, азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп дамыған. Улан-Удэ — авиация зауытымен де танымал.

Көлік

Улан-Үде қаласы Иркутск пен Чита арасындағы Транссібір темір жолының негізгі желісінде орналасқан. Сонымен қатар, дәл осы жерде Трансмоңғолия темір жолы басталады. Бұл жол оңтүстікке қарай Моңғолия арқылы өтіп, Қытайдың Бейжің қаласына дейін жалғасады.

Қала Транссібір автожолының бір бөлігі болып табылатын Байкал тас жолының (М55) бойында орналасқан, бұл Владивостокқа апаратын басты федералды автожол.^{[дереккөзі?]} Әуе көлігіне Улан-Үде әуежайы (Байкал) және кішігірім Улан-Үде Восточный әуежайы қызмет көрсетеді. Қалалық ішкі көлік жүйесіне трамвай, автобус және маршрутка (жолаушылар таксиі) бағыттары кіреді.^{[дереккөзі?]}

Мәдениет пен білім

Қалада Бурят мемлекеттік университеті, Бурят мемлекеттік опера және балет театры, мұражайлар, кітапханалар мен мәдени орталықтар орналасқан. Буддизм мен орыс православиясы қатар дамыған діни орталық саналады.