Урсодезоксихол қышқылы
_Structural_Formula_V1.svg)
| ||
 | ||
Урсодезоксихол қышқылы (Acidum ursodeoxycholicum) | ||
| Химиялық құрамы | ||
|---|---|---|
| ИЮПАК | 3α,7β-dihydroxy-5β-cholan-24-oic acid | |
| Брутто-формула | C₂₄H₄₀O₄ | |
| CAS | 128-13-2 | |
| PubChem | 31401 | |
| DrugBank | DB01586 | |
| Классификация | ||
| Фарм. топ | өт қышқылдары және олардың туындылары; холеретиктер | |
| АТХ | A05AA02 | |
| Дәрілік түрлері | ||
| капсулалар, таблеткалар, ішке қабылдауға арналған суспензия | ||
| Сауда атаулары | ||
| Actigall, Urso, Ursofalk, Ursosan, Урдокса, Урсодекс, Урсодез және басқалары | ||
Урсодезоксихол қышқылы (қысқаша УДХҚ немесе UDCA; ағылш. ursodeoxycholic acid, сондай-ақ урсодиол) — табиғи түрде аз мөлшерде адам өтінде кездесетін гидрофильді өт қышқылы және дәрілік зат. Ол ішек бактерияларының өт қышқылдарын түрлендіруі нәтижесінде түзілуі мүмкін; кейбір жануарларда, әсіресе аюларда, оның мөлшері едәуір жоғары болады.[1][2]
Тазартылған дәрілік түрінде урсодезоксихол қышқылы өттас ауруында, өттің холестеринмен қанығуын төмендету үшін, сондай-ақ кейбір холестаздық бауыр ауруларында қолданылады. Әсіресе біріншілік билиарлық холангитте УДХҚ бірінші қатардағы ем ретінде қарастырылады.[3][4]
Атауы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]«Урсодезоксихол» атауы латынның ursus — «аю» сөзінен шыққан, себебі бұл қышқыл алғаш рет аю өтіндегі өт қышқылдарының құрамынан сипатталған.[2] Ағылшын тіліндегі фармакологиялық әдебиетте зат көбіне ursodiol деп те аталады.
Химиялық сипаттамасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Урсодезоксихол қышқылы — хенодезоксихол қышқылының эпимері. Екі қосылыс та дезоксихол қышқылының 7-гидроксил туындыларына жатады, бірақ УДХҚ молекуласында 7-гидроксил тобы β-бағытта орналасады.[5]
Химиялық формуласы — C24H40O4, молекулалық массасы шамамен 392,56 г/моль. IUPAC атауы — 3α,7β-dihydroxy-5β-cholan-24-oic acid. CAS нөмірі — 128-13-2, PubChem идентификаторы — 31401.[1][6]
Медициналық қолданылуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]УДХҚ қолданылатын нақты көрсетілімдер елге, дәрілік түріне және ұлттық тіркеу құжаттарына байланысты ерекшеленуі мүмкін. Жалпы медициналық әдебиетте ол өт тастары, билиарлық лай, біріншілік билиарлық холангит және кейбір холестаздық жағдайлар контекстінде қарастырылады.[3][7]
Өттас ауруы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Урсодезоксихол қышқылы өттің холестеринмен қанығуын төмендетіп, холестериндік өт тастарының біртіндеп еруіне ықпал етуі мүмкін. Ол операция жасатқысы келмейтін немесе операцияға медициналық қарсы көрсетілімі бар кейбір науқастарда қолданылуы мүмкін. Сонымен бірге тез салмақ жоғалту кезінде өт тастарының пайда болу қаупін төмендету үшін де қолданылуы сипатталған.[3][8]
Біріншілік билиарлық холангит
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Біріншілік билиарлық холангит — бауырішілік ұсақ өт жолдарының созылмалы аутоиммундық зақымдануымен сипатталатын холестаздық ауру. Еуропалық бауырды зерттеу қауымдастығының нұсқаулығында УДХҚ бұл ауруда барлық науқастар үшін бірінші қатардағы фармакотерапия ретінде ұсынылады.[4] DailyMed деректерінде урсодиол таблеткалары біріншілік билиарлық холангитті, бұрынғы атауы бойынша біріншілік билиарлық циррозды, емдеуге көрсетілген дәрілік зат ретінде берілген.[1]
Клиникалық зерттеулерде УДХҚ бауырдың биохимиялық көрсеткіштерін, соның ішінде билирубин, сілтілік фосфатаза және трансаминазалар деңгейін жақсартуы мүмкін екені көрсетілген.[9] Алайда өлім-жітім мен бауыр трансплантациясына қажеттілікті төмендету мәселесі бойынша әртүрлі мета-талдауларда нәтижелер біркелкі болмаған.[10]
Біріншілік склероздаушы холангит
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Біріншілік склероздаушы холангит кезінде УДХҚ бауыр ферменттерін жақсартуы мүмкін, бірақ бұл өзгерістер әрқашан ауру ағымының немесе ұзақ мерзімді болжамның жақсаруын білдірмейді. Жоғары дозалармен жүргізілген зерттеулер қауіпсіздік тұрғысынан алаңдаушылық тудырғандықтан, бұл ауруда УДХҚ қолдану мәселесі клиникалық нұсқаулықтарда сақтықпен қарастырылады.[11]
Жүктіліктегі бауырішілік холестаз
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]УДХҚ жүктіліктегі бауырішілік холестаз кезінде қолданылуы зерттелген. Кейбір деректерде ол ананың қышынуын азайтуы мүмкін деп көрсетіледі, бірақ ұрыққа қатысты негізгі қолайсыз нәтижелерге әсері шектеулі немесе анық емес деп бағаланған.[12]
Басқа қолданылуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]УДХҚ билиарлық рефлюкс-гастрит, муковисцидозбен байланысты бауыр зақымдануы және басқа да холестаздық жағдайларда зерттелген. Бұл қолданулардың бір бөлігі елге байланысты тіркелмеген немесе дәлелдемелік базасы шектеулі болуы мүмкін.[7]
Әсер ету механизмі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Урсодезоксихол қышқылы ішке қабылданғанда өт қышқылдарының жалпы пулындағы өзінің үлесін арттырады және холестаздық ауруларда жиналатын гидрофобты, уыттырақ эндогендік өт қышқылдарын ығыстыруы мүмкін. Оның әсері өт жолдарының эпителий жасушаларын қорғаумен, гепатоциттер апоптозын тежеумен, иммуномодуляциялық әсерлермен және өт секрециясын ынталандырумен байланыстырылады.[1][5]
Өттас ауруында УДХҚ бауырдағы холестерин секрециясын және ішектегі холестерин сіңуін төмендетіп, өттің литогенділігін азайтады. Нәтижесінде холестериндік тастардың біртіндеп еруі мүмкін.[3][8]
Фармакокинетикасы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]УДХҚ ішке қабылданғаннан кейін толық емес сіңеді. Сіңген бөлігі бауырда глицинмен немесе тауринмен конъюгацияланып, қайтадан өтке бөлінеді. Негізгі шығарылу жолы — нәжіс арқылы; несеппен шығарылуы әдетте өте аз мөлшерде болады, бірақ ауыр холестаз кезінде артуы мүмкін.[1]
Қарсы көрсетілімдер және сақтық шаралары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дәрілік затқа жоғары сезімталдық, толық билиарлық обструкция, сондай-ақ өт ағымының айқын бұзылыстары кейбір тіркеу құжаттарында қарсы көрсетілім ретінде беріледі.[1] Орыс тілді фармакологиялық анықтамалықтарда кальцийі жоғары рентгеноң өт тастары, жұмыс істемейтін өт қабы, өт қабы мен өт жолдарының жедел қабыну аурулары, декомпенсацияланған бауыр циррозы және бауыр, бүйрек немесе ұйқыбез функциясының ауыр бұзылыстары да сақтықпен немесе қарсы көрсетілім ретінде көрсетіледі.[13]
Бауыр қызметінің көрсеткіштерін бақылау қажеттілігі ресми препарат затбелгілерінде атап өтіледі; әсіресе біріншілік билиарлық холангит кезінде емнің басында және кейінгі кезеңде бауыр ферменттері мен билирубин деңгейін дәрігерлік бақылау ұсынылады.[1]
Жағымсыз әсерлері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Жағымсыз әсерлердің қатарына іштің ауыруы немесе жайсыздығы, жүрек айну, диарея, диспепсия, қышыну, тері бөртпесі және шаштың сиреуі жатады. Постмаркетингтік деректерде бауыр ферменттерінің жоғарылауы, сарғаюдың күшеюі, бас айналу, бас ауыру және аллергиялық реакциялар да сипатталған.[1] Клиникалық тәжірибеде жағымсыз әсерлердің жиілігі науқастың негізгі ауруына, дозасына және қатар қолданылатын дәрілерге байланысты өзгеруі мүмкін.
Дәрілермен өзара әрекеттесуі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Холестирамин және колестипол сияқты өт қышқылдарын байланыстыратын заттар, сондай-ақ алюминий бар антацидтер УДХҚ сіңуін төмендетуі мүмкін. Эстрогендер, кейбір пероральды контрацептивтер және клофибрат тәрізді липид алмасуына әсер ететін препараттар өттегі холестерин мөлшерін арттырып, УДХҚ-ның холестериндік өт тастарын еріту тиімділігін төмендетуі мүмкін.[1][13]
Биосинтезі және табиғи көздері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Көптеген омыртқалыларда УДХҚ аз мөлшерде ішек микробиотасының өт қышқылдарын түрлендіруі арқылы түзіледі. Аю тұқымдастарында, алып панданы қоспағанда, бұл қышқыл өт қышқылдарының едәуір бөлігін құрауы мүмкін.[2] Тарихи тұрғыдан аю өті дәстүрлі қытай медицинасында қолданылған, бірақ қазіргі медицинада тазартылған және стандартталған дәрілік заттар пайдаланылады.
Синтезі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Урсодезоксихол қышқылы табиғи көздерден тікелей көп мөлшерде алынбайды, сондықтан өнеркәсіпте көбіне басқа өт қышқылдарынан жартылай синтез арқылы өндіріледі. Негізгі бастапқы заттар ретінде хол қышқылы, хенодезоксихол қышқылы және сирегірек литохол қышқылы қарастырылады.[14][15]
Дәстүрлі химиялық өндірісте УДХҚ көбіне хол қышқылынан алынады. Бұл жолда C-12 орнындағы гидроксил тобын жою және C-7 орнындағы гидроксил тобының конфигурациясын α-қалпынан β-қалпына өзгерту қажет. Мұндай көпсатылы процесс қорғаныш топтарын енгізу және алып тастау кезеңдерін қамтиды, сондықтан жалпы шығымы салыстырмалы түрде төмен болады.[14]
Хенодезоксихол қышқылынан синтез қысқарақ болып саналады, себебі бұл жағдайда негізінен C-7 гидроксил тобының эпимерленуі қажет. Химиялық тәсілде хенодезоксихол қышқылы алдымен 7-кетолитохол қышқылына дейін тотықтырылып, кейін стереоселективті түрде урсодезоксихол қышқылына дейін тотықсыздандырылады.[14]
Ферментативтік әдісте алдымен 7α-гидроксистероиддегидрогеназа хенодезоксихол қышқылын 7-кетолитохол қышқылына дейін тотықтырады, ал кейін 7β-гидроксистероиддегидрогеназа бұл аралық өнімді урсодезоксихол қышқылына дейін тотықсыздандырады. Бұл реакциялар әдетте NAD+/NADH немесе NADP+/NADPH кофакторларына тәуелді, сондықтан заманауи биокаталитикалық жүйелерде кофакторларды қалпына келтіру тетіктері қолданылады.[15]
Соңғы жылдары УДХҚ алу үшін еркін ферменттерге, иммобилизацияланған ферменттерге және генетикалық түрлендірілген микроорганизмдердің бүтін жасушаларына негізделген биокаталитикалық жүйелер белсенді зерттелуде. Мұндай тәсілдер химиялық синтезбен салыстырғанда сатылар санын, қалдық мөлшерін және қауіпті реагенттерді азайтуға бағытталған.[15] 2025 жылғы зерттеуде инженерленген Escherichia coli жасушаларының көпферментті каскады арқылы хенодезоксихол қышқылынан урсодезоксихол қышқылын алу мүмкіндігі көрсетілді.[16]
Литохол қышқылынан УДХҚ алу да теориялық және биотехнологиялық тұрғыдан қарастырылады. Бұл жағдайда негізгі міндет — молекулаға 7β-гидроксил тобын енгізу. Мұндай бағытта P450-монооксигеназалар мен басқа да ферменттік жүйелер зерттелгенімен, бұл тәсіл хенодезоксихол қышқылынан биосинтезге қарағанда өндірістік тұрғыдан азырақ дамыған деп бағаланады.[15]
Өнеркәсіптік өндірісі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазіргі фармацевтикалық өндірісте урсодезоксихол қышқылы көбіне хол қышқылынан немесе хенодезоксихол қышқылынан жартылай синтез арқылы алынады. Хол қышқылы әдетте ірі қара мал өтінен алынатын шикізатпен байланыстырылады; сонымен қатар ферментативтік және биокаталитикалық синтез жолдары да зерттеліп келеді.[14]
Дәрілік түрлері және сауда атаулары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]УДХҚ капсула, таблетка және ішке қабылдауға арналған суспензия түрінде шығарылады. Халықаралық нарықта Actigall, Urso, Urso Forte, Ursofalk сияқты атаулар кездеседі; орыс тілді және посткеңестік нарықтарда Урсосан, Урсофальк, Урдокса, Урсодекс, Урсодез және басқа да атаулар қолданылады.[3][17]
Жіктелуі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ATC/DDD жіктемесінде урсодезоксихол қышқылы A05AA02 коды бойынша «өт қышқылдары және олардың туындылары» тобына жатады.[18]
Сондай-ақ қараңыз
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ursodiol — drug labels (ағыл.). DailyMed, U.S. National Library of Medicine. Тексерілді, 6 шілде 2026.
- 1 2 3 Hagey, L. R.; Crombie, D. L.; Espinosa, E.; Carey, M. C.; Igimi, H.; Hofmann, A. F. (1993). "Ursodeoxycholic acid in the Ursidae: biliary bile acids of bears, pandas, and related carnivores" (in en). Journal of Lipid Research 34 (11): 1911–1917. doi:10.1016/S0022-2275(20)35109-9. PMID 8263415.
- 1 2 3 4 5 Ursodiol (ағыл.). MedlinePlus. (15 наурыз 2023). Тексерілді, 6 шілде 2026.
- 1 2 Hirschfield, G. M. (2017). "EASL Clinical Practice Guidelines: The diagnosis and management of patients with primary biliary cholangitis" (in en). Journal of Hepatology 67 (1): 145–172. doi:10.1016/j.jhep.2017.03.022.
- 1 2 Lazaridis, K. N.; Gores, G. J.; Lindor, K. D. (2001). "Ursodeoxycholic acid 'mechanisms of action and clinical use in hepatobiliary disorders'" (in en). Journal of Hepatology 35 (1): 134–146. PMID 11495032.
- ↑ Ursodeoxycholic Acid (ағыл.). PubChem, National Center for Biotechnology Information. Тексерілді, 6 шілде 2026.
- 1 2 Ursodeoxycholic Acid (ағыл.). NCBI Bookshelf / StatPearls. (12 ақпан 2023). Тексерілді, 6 шілде 2026.
- 1 2 Hofmann, A. F. (1989). "Medical dissolution of gallstones by oral bile acid therapy" (in en). American Journal of Surgery 158 (3): 198–204. doi:10.1016/0002-9610(89)90252-3. PMID 2672842. https://archive.org/details/sim_american-journal-of-surgery_1989-09_158_3/page/198.
- ↑ Poupon, R. E.; Balkau, B.; Eschwège, E.; Poupon, R. (1991). "A multicenter, controlled trial of ursodiol for the treatment of primary biliary cirrhosis" (in en). The New England Journal of Medicine 324 (22): 1548–1554. doi:10.1056/NEJM199105303242204. PMID 1674105. https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1991-05-30_324_22/page/1548.
- ↑ Rudic, J. S.; Poropat, G.; Krstic, M. N.; Bjelakovic, G.; Gluud, C. (2012). "Ursodeoxycholic acid for primary biliary cirrhosis" (in en). Cochrane Database of Systematic Reviews (12): CD000551. doi:10.1002/14651858.CD000551.pub3. PMC 7045744. PMID 23235576.
- ↑ Lindor, K. D. (2009). "High-dose ursodeoxycholic acid for the treatment of primary sclerosing cholangitis" (in en). Hepatology 50 (3): 808–814. doi:10.1002/hep.23082. PMID 19585548.
- ↑ Chappell, L. C. (2019). "Ursodeoxycholic acid versus placebo in women with intrahepatic cholestasis of pregnancy (PITCHES): a randomised controlled trial" (in en). The Lancet 394 (10201): 849–860. doi:10.1016/S0140-6736(19)31270-X. PMID 31378395.
- 1 2 Урсодезоксихолевая кислота — описание вещества (орыс.). Регистр лекарственных средств России. Тексерілді, 6 шілде 2026.
- 1 2 3 4 Tonin, F.; Arends, I. W. C. E. (2018). "Latest development in the synthesis of ursodeoxycholic acid (UDCA): a critical review" (in en). Beilstein Journal of Organic Chemistry 14: 470–483. doi:10.3762/bjoc.14.33. PMC 5827811. PMID 29520309.
- 1 2 3 4 Song, Peng; Zhang, Xue; Feng, Wei; Xu, Haibo; Wu, Xiaofeng; Xie, Ying; Yu, Yong; Fu, Rongzhao (2023). "Biological synthesis of ursodeoxycholic acid" (in en). Frontiers in Microbiology 14: 1140662. doi:10.3389/fmicb.2023.1140662. PMC 9998936. PMID 36910199.
- ↑ Zhang, Xue; Xin, Jiagang; Liu, Meng; Zhang, Ying; Luan, Haixia; Feng, Wei; Wang, Feng; Xu, Wei et al. (2025). "Cost-effective whole-cell biosynthesis of ursodeoxycholic acid using engineered Escherichia coli with a multienzyme cascade" (in en). Frontiers in Microbiology 16: 1538237. doi:10.3389/fmicb.2025.1538237.
- ↑ A05AA02 Урсодезоксихолевая кислота (орыс.). Регистр лекарственных средств России. Тексерілді, 6 шілде 2026.
- ↑ ATC/DDD Index: A05AA02 Ursodeoxycholic acid (ағыл.). WHO Collaborating Centre for Drug Statistics Methodology. Тексерілді, 6 шілде 2026.
Сыртқы сілтемелер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу] |
Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Ursodeoxycholic acid |
- Ursodiol — MedlinePlus дәрілік анықтамалығы
- Ursodiol — DailyMed препарат затбелгілері
- Ursodeoxycholic Acid — NCBI Bookshelf / StatPearls
- Ursodeoxycholic Acid — PubChem
- Ursodeoxycholic acid — DrugBank
- A05AA02 Ursodeoxycholic acid — WHO ATC/DDD Index
- Latest development in the synthesis of ursodeoxycholic acid (UDCA): a critical review — Beilstein Journal of Organic Chemistry
- Biological synthesis of ursodeoxycholic acid — Frontiers in Microbiology
- Cost-effective whole-cell biosynthesis of ursodeoxycholic acid using engineered Escherichia coli — Frontiers in Microbiology