Фархад және Шырын
| Фархад және Шырын | |
| парсы: خسرو و شیرین | |
 | |
| Авторы | |
|---|---|
| Түпнұсқа тілі | |
| Жазылған жыл |
1175/76—1191 |
| ISBN | |
| Алдыңғысы |
Сырлар қазынасы |
| Келесі | |
Фархад және Шырын (парсы: خسرو و شیرین) — Низами Гәнжауи жазған парсы поэзиясының классигі Хамса құрамындағы екінші поэма, 1175/76–1191 жылдары жазылған. Поэма Сасанид шахы Хосровтың (Иранды 591–628 жылдары билеген) армян ханшайымы Шырынға деген махаббаты туралы баяндайды.[1] Ежелгі деректерге сәйкес, Шырын арамейлік болған, оның армян тегі туралы дәстүр кейінірек қалыптасқан.[1]
Алтын Орда дәуірінің әдеби мұрасы. Авторы — Құтб қыпшақ тайпасынан шыққан. Бұл шығарманы Низами Гәнжауидің парсы тілінде жазылған “Хұсрау уа Шырын” поэмасынан аударған. Поэма Хұсрау деген жігіт пен Шырын есімді қыздың арасындағы шынайы махаббатты баяндауға арналған. Хұсрау мен Шырын махаббаты — Әзірбайжан ақыны Низами мен үнді ақыны Әмір Хұсрау Дехлевиден бастап қазіргі уақытқа дейін жырланып келе жатқан тақырыптардың бірі. Таяу Шығыс пен Орта Шығыс, Кавказ мен Орталық Азия, үнді халықтарының фольклорында “Хұсрау мен Шырын” аңызы негізінде жазылған барлығы 50-ден астам поэма бар. Ақын-жазушылардың талай ұрпағының назарын аударған бұл аңыз ғасырлар өткен сайын сан түрлі өзгерістерге ұшырап, өңделіп отырған. Оның әрбір нұсқасы қайталанбас халық даналығымен толығып, сюжеттері де көп өзгерген. А.Н. Самоилович „Хұсрау мен Шырынды“ Алтын Орданың әдеби ескерткішіне жатқызады.[2]
Мысырда 1883 жылы шығарманың көшірмесі жасалған. Бұл әдеби мұрамен белгілі шығыстанушы Е.О. Бертельс Парижде танысқан. Әдеби ескерткіштің тілін түрік ғалымы профессор М. Фуад Капрюлюзаде Алтын Орданың XV ғасырдағы аралас оғыз-қыпшақ тіліне жатқы: бұл шығарманы поляк ғалым академик Зайончковский зертеді.
1958 жылы қолжазбаны екі бөлі тұратын факсимилесімен, транкрипциясымен басып шығады.
1961 жылы толықсөздігін берген. Аудармасын Низамидің „Хұсрау мен Шырынымен“ салыстырды. Жазба 90 тараудан тұрады.[3]
Мазмұны
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Поэманың басты кейіпкері — Фархад, сасанид ханзадасы, кейін Иранның шахиншахы Хосров II Парвиз (590—628).[1] Жастық шағында шахиншах Бахрам Чубин көтерілісінен кейін Арменияға,[1] Мехин Бану сарайына қашады. Сол жерде Арранның қуатты христиан билеушісі Мехин Банудың жиені — Бардадан шыққан армян ханшайымы Шырыннің шомылып жатқан сәтін көріп, оған ғашық болады.[4][5] Ширин де Фархадты сүйеді, бірақ саяси себептерге байланысты Фархад византиялық ханшайым Мариамға үйленуге мәжбүр болады, ал Шырын некеден тыс жақындықты қабылдамай, пәктігін сақтайды.
Шырынға сәулетші Фархад ғашық болады. Мұны білген Хосров II Парвиз қызғанышқа беріліп, Фархадты шақырып, онымен айтысады, бірақ Фархад Шырын туралы арманынан бас тарта алмайды. Сонда Хосров Шырынның даңқы үшін Бисутунның гранит тауын тесіп жол салуды ұсынады. Фархад келіседі, бірақ Хосров Шырындан бас тартуы тиіс деген шарт қояды. Ауыр еңбекке қарамастан, шебер жұмысқа кіріседі. Шырын Бисутун тауына келіп, Фархадпен кездесіп, оған сүт толы тостаған ұсынады. Бірде Шырынның аты тауда сүрініп кеткенде, Фархад Шырынды атымен бірге қамалға дейін көтеріп апарады да, қайтадан жұмысына оралады. Шырын мен Фархадтың кездесуі туралы хабар Хосровты ашуландырады, әрі жұмыстың аяқталуға жақын екенін естиді. Қызғанышқа берілген Хосров Фархадқа Шырынның қайтыс болғаны туралы жалған хабар жібереді. Соның салдарынан Фархад үмітін үзіп, өзіне қол жұмсайды.[5]
Поэманың соңында Хосров II Парвиз дүниелік бос әурешіліктен бас тартып, Шырынмен қауышады. Шырын үшін тіпті шараптан да бас тартады (Шырын оған енді өзі әрі шарап, әрі шарап құюшы екенін айтады). Бірақ Хосровтың Мариамнан туған ұлы Шируйе әкесін тақтан тайдырып, от ғибадатханасында қамауда өмір сүреді. Оған тек Шырын ғана кіріп, жұбатады. Бір түні Шируйе әкесін өлімші етіп жаралайды. Хосров қансырап жатып қайтыс болады, жанында ұйықтап жатқан Шырынді оятпау үшін дыбыс шығармайды. Шырын оянып, қанға толы көріністі көріп, еңіреп жылайды. Хосровтың денесін камфорамен және раушан сумен жуып, кебіндеп, өзі де жаңа киім киеді. Шируйе Шырынға құда түседі, бірақ Хосровты жерлегеннен кейін, қылмыскерге бұйырмау үшін, Шырын сүйіктісінің қабірінде өзіне қанжар салып, өмірімен қоштасады.
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- 1 2 3 4 Orsatti 2006.
- ↑ «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
- ↑ “ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
- ↑ Ираника энциклопедиясы, статья — ESKANDAR-NĀMA OF NEŻĀMĪ Мұрағатталған 17 мамырдың 2014 жылы.
- 1 2 Ираника энциклопедиясы, статья — FARHĀD (1) Мұрағатталған 8 қарашаның 2020 жылы.
Сыртқы сілтемелер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
|
