Хазаралар
| Хазаралар | |
| (х)аза́ра | |
 | |
| Бүкіл халықтың саны | |
|---|---|
|
8-12 млн. | |
| Ең көп таралған аймақтар | |
| Тілдері | |
| Діні | |
Хазарлар — Ауғанстандағы иран тілінде сөйлейтін халық. Олар Орталық Ауған тауларының шығысында (Хазаражат, Хазаристанның тарихи аймақтары – негізінен Сари-Пуль, Гор, Бамиян, Дайкунди, Урузган, Газни вилайаттары) тұрады. Халқы 2,5 миллионнан 6,5 миллион адамға дейін. (2015 ж.). 0,5 миллионға дейін адам Иранда, шамамен 0,2 миллион адам Пәкістанның оңтүстік-батысында (Белуджистан) тұрады.[1]
Тілі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Олар дари тіліне жақын тілде сөйлейді, моңғол тілдерінен алынған көптеген сөздер бар.
Діні
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Этногенезі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Хазаралардың өз атауы – Хезаре. Хезар сөзі иран тілдерінде «мың» дегенді білдіреді. Бұл халықтың негізі 1221-1223 жылдары Ауғанстанды жаулап алғаннан кейін Шыңғыстықтардың артында қалған жауынгерлер болса керек. Л.Темірхановтың айтуынша, «Хазаралар — моңғол және тәжік элементтерінің араласуы нәтижесінде қалыптасқан халық».[3]
Кәсібі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Негізгі дәстүрлі кәсіптері егіншілік және мал шаруашылығы. Мал басының басым бөлігін қой өсіру құрайды. Кейбір қой тұқымдары Ауғанстанда ең жақсы жүн өнімін береді. Түйе, есек, ірі қара мал да өсіріледі. Хазаралар түрлі қолөнер түрлерімен де айналысады. Ең көп тарағандары – тоқымашылық, тоқу, етікшілік, тігіншілік және ұсталық. Хазарлар әсіресе мата өндірісімен танымал.[4]
Тұрмыс салты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Рулық бөлініс, әсіресе, хазаражат хазарлары арасында сақталды: негізгі тайпалар шейхали, бесуд, дайзангилер, урузгандар, джгурилар, дайкунтилар, фулади, якауланг. Хазарлардың этникалық бірігуі күшеюде.
Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Ауылдары 4 бұрышында мұнаралары бар қыш қабырғамен қоршалған. Ауқаттылардың баспанасы – моңғол киіз үйі, кедейлердікі саман үйлер. Көшпелілер киізбен жабылған шатырда тұрады.[5]
Дәстүрлі киімдері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Ерлер мен әйелдер киімі – көйлек пен шалбар. Ерлер де жеңсіз күртеше, кафтан, халат киеді. Әйелдер - кокошникке ұқсас бас киім, оның үстіне 2 шарф байлайды.
Дәстүрлі тағамдары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Хазар асханасына Орталық Азия, Оңтүстік Азия және Парсы тағамдары қатты әсер етеді. Дегенмен, арнайы тағамдар, пісіру әдістері және оларға тән әртүрлі пісіру стильдері бар. Олардың ас ішу этикеті бар. Олардың мәдениетінде қонақтарға арнайы ас әзірлеу дәстүрі бар.
Фольклоры
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Музыкалық фольклор – зурна мен домбыраның сүйемелдеуімен орындалатын әндер мен билер; тойларда – әзілкештің көмекшісімен өнер көрсетеді. Театрландырылған қойылымдарда әйел рөлдерін ер адамдар сомдайды. Мереке күндері ат жарысын, палуан күресін, түйе жекпе-жегін ұйымдастырады. Табиғат күштеріне табынудың, анимизмнің қалдықтары сақталған.[6]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017. Тексерілді, 6 желтоқсан 2024.
- ↑ Хазаралар -Ауғанстан тауларындағы Шыңғыс хан дәуірінің мұрасы. Тексерілді, 6 желтоқсан 2024.
- ↑ Хазаралар. Тексерілді, 6 желтоқсан 2024.
- ↑ В.Н. Кисляков. Хазаралар. Тексерілді, 6 желтоқсан 2024.
- ↑ Әлем халықтары/Хазаралар. Тексерілді, 6 желтоқсан 2024.
- ↑ В.А.Тишков Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. — Москва: Үлкен Ресей энциклопедиясы, 1999. — Б. 590. — 930 б. — 100 000 таралым. — ISBN 5-85270-155-6.
Сілтеме
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Ортаққорда бұған қатысты медиафайлдар бар: Хазаралар
